SDGs (Sustainable Development Goals) หรือ เป้าหมายการพัฒนาที่ยั่งยืน เป็นวาระการพัฒนาร่วมกันของประชาคมโลก ภายใต้การรับรองขององค์การสหประชาชาติ (UN) โดยมุ่งขับเคลื่อนการพัฒนาเศรษฐกิจ สังคม และสิ่งแวดล้อมไปพร้อมกัน เพื่อให้โลกเติบโตอย่างยั่งยืนและไม่ทิ้งใครไว้ข้างหลัง ภายในปี พ.ศ. 2573 (ค.ศ. 2030)
แม้เป้าหมาย SDGs จะไม่มีผลผูกพันทางกฎหมายระหว่างประเทศ และไม่มีบทลงโทษหรือมาตรการคว่ำบาตรโดยตรงต่อประเทศที่ไม่สามารถบรรลุเป้าหมายได้ แต่ในทางปฏิบัติ ประเทศต่าง ๆ รวมถึงประเทศไทยยังจำเป็นต้องให้ความสำคัญและนำเป้าหมายดังกล่าวมาปรับใช้ เนื่องจากทิศทางการพัฒนาอย่างยั่งยืนมีความเชื่อมโยงกับการค้าและการลงทุนระหว่างประเทศ โดยเฉพาะเมื่อประเทศคู่ค้าบางแห่งเริ่มใส่กฎเกณฑ์ด้าน
ความคืบหน้าการบรรลุเป้าหมาย SDGs ของไทย ณ ปี 2568

สำหรับประเทศไทย รัฐบาลได้นำเป้าหมาย SDGs มาบรรจุไว้ในยุทธศาสตร์ชาติ 20 ปี และแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ มีผลบังคับใช้ในปี 2561 เพื่อใช้เป็นกรอบให้หน่วยงานภาครัฐและกระทรวงต่าง ๆ ในการจัดทำงบประมาณและกำหนดนโยบายสาธารณะ
แต่ ณ ปี 2568 รายงานสำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ (สศช.) พบว่า เป้าหมาย SDGs ทั้ง 17 ข้อ ไทยมีความคืบหน้ามากที่สุด คือ เป้าหมายทรัพยากรทางทะเล (SDF14) แต่เป้าหมายที่ถดถอยมากสุด คือ เป้าหมายงานที่มีคุณค่าและการเติบโตทางเศรษฐกิจ (SDG8) และอีก 15 ข้อ ในรายงานระบุว่ายัง “มีความท้าทาย” ขณะเป้าหมายย่อย 169 เป้ามาย ทำสำเร็จเพียง 18.3%
“ทุนนิยมช่วงชั้น” ฉุดไทยบรรลุเป้า SDGs
วงเสวนาในงาน “Rewrite Thailand’s Sustainable Development คิดใหม่ เขียนอนาคตประเทศไทยให้ยั่งยืน” ได้มีการถอดบทเรียนปัญหาด้านการพัฒนาประเทศไทยช่วงที่ผ่านมา โดยปัญหาสำคัญที่ทำให้ไทยบรรลุเป้าหมาย SDG ล่าช้านั้น แบ๊งค์ งามอรุณโชติ ผู้อำนวยการสถาบันนโยบายวิทยาศาสตร์เทคโนโลยีและนวัตกรรม (STIPI) มองว่า เกิดจากโครงสร้างเศรษฐกิจแบบทุนนิยมช่วงชั้น (Hierarchical Capitalism) ซึ่งทุนขนาดใหญ่มีอำนาจเหนือทุนขนาดเล็ก ทำให้การกระจายทรัพยากรและโอกาสทางเศรษฐกิจไม่ทั่วถึง ทำให้ส่งผลกระทบไปถึง เช่น ความเหลื่อมล้ำ รายได้แรงงาน และความสามารถในการแข่งขันของประเทศ
ความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจ สะท้อนได้จากทุนขนาดใหญ่เพียง 0.2% ของบริษัทจดทะเบียน ครอบครองเงินลงทุนประมาณ 80% ขณะที่ SMEs ซึ่งมีสัดส่วน 99.8% มีเงินลงทุนรวมเพียง 20% สะท้อนความไม่เท่าเทียมในการเข้าถึงทรัพยากรและโอกาสทางธุรกิจ
ปัญหาแรงงานมีรายได้ไม่เพียงพอกับการดำรงชีพ โดยมีแรงงานจำนวนมากได้รับค่าตอบแทนต่ำกว่าค่าครองชีพ โดยเฉพาะแรงงานนอกระบบประมาณ 20 ล้านคน ในจำนวนนี้ราว 10 ล้านคน เป็นกลุ่มรายได้น้อย และ 8 ล้านคนทำงานมากกว่า 50 ชั่วโมงต่อสัปดาห์ ทำให้ขาดโอกาสพัฒนาทักษะและเพิ่มผลิตภาพแรงงาน
นอกจากนี้ การเข้าถึงแหล่งเงินทุนยังมีข้อจำกัด โดยธุรกิจ SMEs จำนวนมากไม่สามารถเข้าถึงสินเชื่อเพื่อขยายกิจการ ขณะที่ธุรกิจขนาดใหญ่ครองตลาดและทรัพยากรทางเศรษฐกิจ ส่งผลให้ธุรกิจใหม่เกิดขึ้นได้ยาก และการจัดสรรเงินทุนไปสู่กิจการที่มีผลิตภาพสูงยังไม่มีประสิทธิภาพ
ขณะเดียวกัน ประเทศไทยมีกฎหมายและกฎระเบียบจำนวนมากที่ไม่สอดคล้องกับบริบทเศรษฐกิจปัจจุบัน เป็นอุปสรรคต่อการแข่งขันและการลงทุน อีกทั้งธุรกิจขนาดเล็กยังขาดแรงจูงใจในการพัฒนานวัตกรรม เนื่องจากมีข้อจำกัดในการแข่งขันกับทุนขนาดใหญ่
“ถ้ามองลึกลงไปโครงสร้าง เราก็จะเห็นว่าแรงงานอ่อนแอ การจัดสรรทุนอ่อนแอนวัตกรรมอ่อนแอนะ แล้วก็พวกโครงสร้างกฎระเบียบภาครัฐที่ยุกยับเกินไปเนี่ย เป็นอาการของระบบทุนนิยมที่เรียกว่าทุนนิยมช่วงชั้น“ ผู้อำนวยการ STIPI กล่าว
SDGs ขาดจัดลำดับความสำคัญ
กรอบแนวคิดการพัฒนาที่ไม่ชัดเจนของ SDGs ก็อีกปัญหาหนึ่ง โดยเฉพาะการจัดลำดับความสำคัญของเป้าหมาย (Prioritization Framework) เนื่องจากแต่ละประเทศมีทรัพยากรที่จำกัด โดย วิรไท สันติประภพ อดีตผู้ว่าการธนาคารแห่งประเทศไทย (ธปท.) อธิบายว่า การพัฒนาในด้านหนึ่งก็อาจส่งผลกระทบหรือสร้างผลข้างเคียงไปถึงอีกด้านหนึ่งได้ จึงต้องมีกรอบจัดลำดับความสำคัญของเป้าหมาย
ขณะเดียวกัน การขาดกรอบจัดลำดับความสำคัญยังทำให้ทิศทางการพัฒนาได้รับอิทธิพลจากสถานการณ์ แรงกดดัน และผลประโยชน์จากเงินทุน ซึ่งอาจทำให้การพัฒนาไม่เป็นไปตามเป้าหมายความยั่งยืนจริง
นอกจากนี้โจทย์สำคัญของการพัฒนาระยะยาว คือ การสร้างความเจริญและตอบสนองความต้องการของคนรุ่นปัจจุบัน โดยที่ไม่ปิดโอกาสของคนรุ่นต่อไป ซึ่งนอกจากต้องปรับมุมมองให้คำนึงถึงผลกระทบในระยะยาวและครอบคลุมทุกมิติแล้ว ยังต้องนำไปสู่การเปลี่ยนแปลงพฤติกรรมของประชาชน ภาคธุรกิจ และคนทำงานด้วย เพราะการใช้ชีวิตและกิจกรรมทางเศรษฐกิจในปัจจุบันล้วนส่งผลผลไปถึงคนรุ่นหลัง
ดังนั้น ไทยอาจต้องกลับมาทบทวนกรอบการพัฒนาและการจัดลำดับความสำคัญของนโยบาย โดยทำความเข้าใจผลได้และผลเสีย (Trade-off) รวมถึงผลกระทบข้างเคียงที่เกิดขึ้นจากการพัฒนาแต่ละด้าน เพื่อให้สามารถเดินหน้าไปสู่เป้าหมายได้อย่างสมดุล
วิรไท เสนอว่าไม่จำเป็นต้องยึดกรอบ SDGs เพียงอย่างเดียว แต่อาจต้องกลับมาทบทวนศาสตร์การพัฒนาของ ในหลวงรัชกาลที่ 9 ซึ่งมีหลักคิดที่สามารถนำมาประยุกต์ใช้แก้ปัญหาการพัฒนาของประเทศในปัจจุบันได้
หลักคิดสำคัญประการแรก คือ ให้ประชาชนเป็นเป้าหมายของการพัฒนา ไม่ใช่มองเพียงภาพรวมของประเทศหรือการบรรลุตัวชี้วัดในระดับมหภาค โดยต้องทำให้คนแต่ละคนมีคุณภาพชีวิตที่ดีขึ้น ทั้งด้านความปลอดภัย ความเจริญ และความสุข ซึ่งความปลอดภัยต้องมาก่อนเป็นอันดับแรก
การพัฒนาที่สร้างรายได้เพิ่มขึ้น แต่ส่งผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมจนกระทบความปลอดภัยของประชาชน หรือทำให้คนไม่มีความสุข ย่อมไม่ถือเป็นการพัฒนาที่ยั่งยืน ดังนั้น การประเมินผลการพัฒนาจึงควรกลับมาให้ความสำคัญกับชีวิตของประชาชนในแต่ละพื้นที่ว่าได้รับประโยชน์และมีคุณภาพชีวิตดีขึ้นจริงหรือไม่
อีกหลักคิดสำคัญคือ การสร้างภูมิคุ้มกันตามปรัชญาของเศรษฐกิจพอเพียง ซึ่งที่ผ่านมาแผนพัฒนาประเทศให้ความสำคัญกับเรื่องนี้ค่อนข้างน้อย และมักกลับมาพูดถึงการสร้างภูมิคุ้มกันเมื่อเกิดวิกฤตขึ้นแล้ว ทั้งที่หลักการดังกล่าวสามารถนำไปประยุกต์ใช้ได้กับการพัฒนาทุกมิติ โดยเฉพาะในโลกที่เผชิญความผันผวนและความไม่แน่นอนมากขึ้น
นอกจากนี้ ศาสตร์พระราชายังให้ความสำคัญกับวิธีการพัฒนา และการจัดลำดับขั้นตอนการพัฒนา ซึ่งเป็นประเด็นที่ SDGs ไม่ได้กำหนดแนวทางไว้อย่างชัดเจน แต่เปิดให้แต่ละประเทศนำเป้าหมายไปปรับใช้เอง ส่งผลให้หน่วยงานต่าง ๆ อาจแยกกันดำเนินงานตามเป้าหมายของตน โดยขาดการประสานและมองไม่เห็นผลกระทบระหว่างกันเช่น การพัฒนาอุตสาหกรรมโดยไม่ได้เตรียมความพร้อมของพื้นที่และประชาชนให้รองรับการเปลี่ยนแปลง อาจทำให้เกิดปัญหาตามมา
นอกจากนี้ การพัฒนาต้องตั้งอยู่บนพื้นฐานของคุณธรรมและความไว้วางใจ ทั้งความร่วมมือ ความใส่ใจ และความเห็นอกเห็นใจ ซึ่งเป็นปัจจัยสำคัญที่ทำให้กระบวนการพัฒนาเกิดผลอย่างยั่งยืน
อย่างไรก็ตาม การพัฒนาที่ยั่งยืนในมิติระหว่างคนรุ่นต่อรุ่น ยังต้องไม่เบียดเบียนคนรุ่นต่อไป และต้องสามารถส่งต่อโอกาสในการพัฒนาคุณภาพชีวิตให้คนรุ่นหลังได้ด้วย ได้แก่
- การสร้างงานที่มีคุณภาพ ปัจจุบันองค์กรต่าง ๆ ใช้ปัญญาประดิษฐ์ (AI) และเทคโนโลยีมาเพิ่มผลิตภาพ ทำให้ลดการจ้างงาน บัณฑิตจบใหม่หางานยาก และแรงงานต่างจังหวัดยังเผชิญปัญหาคุณภาพการศึกษาที่ไม่สอดคล้องกับความต้องการของตลาดแรงงานยุคใหม่ ดังนั้นประเทศไทยต้องกลับมาคิดว่าจะสร้างงานที่มีคุณภาพและเปิดโอกาสให้คนเข้าถึงงานที่ดีได้อย่างไร โดยไม่มุ่งเพียงเพิ่มจำนวนจ้างงาน แต่ต้องให้ความสำคัญกับคุณภาพของงานมากขึ้น
- การศึกษาต้องได้รับการปฏิรูปอย่างจริงจังและรวดเร็ว เพื่อให้เท่าทันกับรูปแบบงานและโครงสร้างเศรษฐกิจที่กำลังเปลี่ยนแปลง ทั้งระบบการศึกษาของภาครัฐและหลักสูตรของมหาวิทยาลัยต้องสามารถตอบสนองความต้องการของตลาดแรงงานยุคใหม่ได้
- การดูแลสิ่งแวดล้อม โดยการพัฒนาที่ไม่คำนึงถึงผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อมเป็นตัวอย่างชัดเจนของการพัฒนาที่ละเลยมิติระหว่างคนรุ่นต่อรุ่น เพราะผลเสียจากการใช้ทรัพยากรและการทำลายสิ่งแวดล้อมในวันนี้ อาจกลายเป็นภาระที่คนรุ่นหลังต้องรับผิดชอบ
40 กว่าปีอุตสาหกรรมโต แต่สิ่งแวดล้อมถูกละเลย
เป้าหมาย SDGs ยังให้ความสำคัญกับการจัดการทรัพยากรธรรมชาติและสิ่งแวดล้อมผ่านเป้าหมายหลายด้าน แต่ปัญหามลพิษจากภาคอุตสาหกรรมและการปนเปื้อนของแหล่งน้ำในหลายพื้นที่ของประเทศไทย ยังคงเป็นความท้าทายต่อการบรรลุเป้าหมายเหล่านี้
เพ็ญโฉม แซ่ตั้ง ผู้อำนวยการมูลนิธิบูรณะนิเวศ ระบุถึงสาเหตุปัญหามลพิษและสิ่งแวดล้อมของประเทศไทยในปัจจุบัน ว่ามีรากฐานส่วนหนึ่งมาจากแนวทางการพัฒนาอุตสาหกรรมของรัฐบาลในช่วงกว่า 40 ปีที่ผ่านมา โดยเฉพาะการพัฒนาพื้นที่ชายฝั่งทะเลตะวันออก หรือโครงการอีสเทิร์นซีบอร์ด ซึ่งเป็นจุดเปลี่ยนสำคัญที่ผลักดันประเทศไทยไปสู่การเป็นประเทศอุตสาหกรรมใหม่ในยุคโชติช่วงชัชวาล สมัยรัฐบาล พล.อ.เปรม ติณสูลานนท์ หลังการค้นพบก๊าซธรรมชาติในอ่าวไทย
ในช่วงทำแผนพัฒนาเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ ฉบับที่ 5 ได้มีการศึกษาความเหมาะสมของการพัฒนาพื้นที่ภาคตะวันออก โดยบริษัทที่ปรึกษาเสนอว่า หากรัฐบาลต้องการแก้ไขปัญหาความยากจนและสร้างงานให้ประชาชน ควรส่งเสริมอุตสาหกรรมแปรรูปอาหาร ผลิตภัณฑ์ทางทะเล และการท่องเที่ยว มากกว่าการมุ่งเน้นอุตสาหกรรมปิโตรเคมี เนื่องจากเป็นอุตสาหกรรมที่ใช้เงินลงทุนสูง สร้างงานน้อย และมีความเสี่ยงด้านมลพิษและของเสียอันตรายสูง จึงจำเป็นต้องมีระบบจัดการสิ่งแวดล้อมรองรับอย่างรอบคอบ แต่ข้อเสนอจากการศึกษากลับไม่ได้ถูกนำมาใช้ประกอบการตัดสินใจอย่างจริงจัง รัฐบาลยังเดินหน้าลงทุนโครงสร้างพื้นฐานและขยายอุตสาหกรรม โดยละเลยการวางแผนรองรับผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อมตั้งแต่ต้น
ผลที่ตามมา คือ พื้นที่มาบตาพุด จ.ระยอง กลายเป็นหนึ่งในพื้นที่ที่ได้รับผลกระทบจากมลพิษอุตสาหกรรมอย่างหนัก แม้ภาครัฐจะยกย่องให้เป็นต้นแบบนิคมอุตสาหกรรมที่มีเทคโนโลยีระดับโลก แต่จากการลงพื้นที่ศึกษาชุมชนรอบมาบตาพุดเมื่อปี 2544 พบว่า จาก 25 ชุมชน มีเพียง 2 ชุมชนเศษที่มีระบบประปาเข้าถึง ขณะที่ประชาชนส่วนใหญ่ต้องใช้น้ำจากบ่อตื้น ซึ่งมีปัญหาการปนเปื้อนและกลิ่นเหม็น รวมถึงได้รับผลกระทบจากน้ำฝนที่มีความเป็นกรดสูงและความเสียหายของพืชผลทางการเกษตร นอกจากนี้ ยังมีปัญหากากอุตสาหกรรมและกลิ่นเหม็นที่ส่งผลกระทบต่อโรงพยาบาลและโรงเรียนในพื้นที่ สะท้อนให้เห็นว่าการเติบโตของอุตสาหกรรมไม่ได้ทำให้คุณภาพชีวิตของประชาชนโดยรอบดีขึ้นตาม
นอกจากนี้ ปัญหาดังกล่าวไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะมาบตาพุด แต่เป็นรูปแบบการพัฒนาที่เกิดซ้ำในหลายพื้นที่ เนื่องจากรัฐบาลให้น้ำหนักกับการเติบโตของอุตสาหกรรมและกลุ่มทุนขนาดใหญ่ ซึ่งไม่ได้มีบทบาทเพียงด้านเศรษฐกิจ แต่ยังมีอิทธิพลต่อการกำหนดนโยบายพลังงาน การส่งออก รวมถึงการออกกฎหมายสิ่งแวดล้อม ส่งผลให้เกิดข้อกังวลเกี่ยวกับความบิดเบี้ยวของกระบวนการยุติธรรม
เพ็ญโฉม มองว่า สิ่งที่น่าเสียดาย คือ ความเดือดร้อนของประชาชนที่ได้รับผลกระทบจากมลพิษอุตสาหกรรมกลับไม่ได้รับการดูแลและแก้ไขอย่างเต็มที่ หากภาครัฐให้ความสำคัญกับปัญหานี้มากกว่าที่ผ่านมา จะช่วยสร้างความเชื่อมั่นต่อการลงทุนในประเทศไทย และเอื้อต่อการขยายตัวทางเศรษฐกิจได้มากขึ้น สะท้อนได้จากปัจจุบันโครงการโรงไฟฟ้า โรงงานอุตสาหกรรม นิคมอุตสาหกรรม และโรงงานรีไซเคิลในหลายพื้นที่ เผชิญกับการคัดค้านจากประชาชน เนื่องจากไม่ไว้วางใจต่อการบริหารจัดการและการดูแลผลกระทบของภาครัฐ ซึ่งถือเป็นการละเมิดสิทธิของประชาชน
ปัญหาสำคัญอีกอย่างหนึ่งคือ ประเทศไทยขาดผังการพัฒนาประเทศที่เชื่อมโยงกับความเหมาะสมของการใช้ประโยชน์ที่ดินและการจัดการทรัพยากรธรรมชาติอย่างแท้จริง แม้จะมีการกำหนดพื้นที่ส่งเสริมการลงทุน แต่กลับไม่ได้คำนึงถึงการปกป้องแหล่งน้ำและระบบนิเวศที่เพียงพอ ขณะเดียวกันยังมีข้อกังวลเรื่องผลประโยชน์จากการซื้อขายที่ดินที่อาจเชื่อมโยงกับผู้มีอำนาจทางการเมืองและหน่วยงานรัฐ ทำให้อุตสาหกรรมขยายตัวเข้าไปในพื้นที่เกษตรกรรมและแหล่งผลิตอาหาร จนเสี่ยงต่อการปนเปื้อนสารพิษในผลผลิตทางการเกษตร แหล่งน้ำผิวดิน และน้ำใต้ดิน ซึ่งปัจจุบันเป็นปัญหาที่เกิดขึ้นในหลายภูมิภาคของประเทศ
สำหรับเป้าหมาย SDGs เพ็ญโฉม มองว่า แม้จะมีข้อบกพร่อง แต่ยังสามารถใช้เป็นกรอบการพัฒนาได้ อย่างไรก็ตามไทยกำลังเผชิญความท้าทายการบรรลุเป้าหมายหลายด้าน โดยเฉพาะการเข้าถึงน้ำดื่มที่สะอาดและปลอดภัย จากปัญหาการปนเปื้อนของแหล่งน้ำในหลายพื้นที่ รวมถึงภาคเหนือที่มีความเสี่ยงจะกลายเป็นแหล่งปนเปื้อนมลพิษขนาดใหญ่ หากไม่เร่งจัดการตั้งแต่วันนี้
“รูปแบบการพัฒนาของประเทศไทยขาดการใช้ข้อมูลมาประกอบการตัดสินใจไม่มีการทบถ้วนและไม่มีการแก้ไขปัญหาที่เกิดขึ้น ไม่มีเอาความทุกข์ของประชาชนใส่เข้าไปในสมการของการตัดสินใจ ไม่มีประโปร่งใส บวกกับการทุจริตคอร์รัปชัน อันนี้เป็นฐานที่ทำให้ประเทศไทยวนกลับมาสู่ประเทศที่อาจจะใกล้เคียงกับประเทศด้อยพัฒนา” ผู้อำนวยการมูลนิธิบูรณะนิเวศ กล่าว
บทความที่เกี่ยวข้อง:




