สิ่งแวดล้อม
ปัญหามลพิษในจังหวัดปราจีนบุรีไม่ได้จำกัดอยู่เพียงการลักลอบทิ้งขยะอุตสาหกรรมอีกต่อไป แต่กำลังสะท้อนภาพวิกฤตที่ซับซ้อนและเชื่อมโยงกันตลอดห่วงโซ่อุตสาหกรรม ตั้งแต่โรงงานต้นทาง ระบบขนส่งกากอุตสาหกรรม โรงงานรับกำจัดและแปรรูป ไปจนถึงผลิตภัณฑ์ที่อาจถูกนำออกจำหน่ายในตลาด
นอกเหนือจากปัญหาขยะอิเล็กทรอนิกส์และกากอุตสาหกรรมที่สะสมมาเป็นเวลานาน ยังมีประเด็น “ฝุ่นแดง” จากกระบวนการผลิตเหล็ก ซึ่งอาจมีโลหะหนักปะปนอยู่ และกำลังถูกตั้งคำถามถึงเส้นทางการจัดการว่าเป็นไปตามกฎหมายและมาตรฐานด้านสิ่งแวดล้อมหรือไม่
เมื่อเกิดน้ำท่วมใหญ่ ปัญหาที่เคยถูกฝังกลบหรือเก็บซ่อนอยู่ในพื้นที่อุตสาหกรรมก็เริ่มปรากฏชัดขึ้น สารปนเปื้อนจากหลายแหล่งมีความเสี่ยงแพร่กระจายลงสู่ลุ่มแม่น้ำปราจีนบุรีและลำน้ำสาขา ส่งผลกระทบต่อระบบนิเวศ แหล่งน้ำเพื่อการอุปโภคบริโภค และอาชีพของประชาชนริมแม่น้ำ
สถานการณ์ที่เกิดขึ้นจึงไม่ใช่เพียงปัญหาน้ำเสียหรือขยะพิษเฉพาะจุด แต่เป็นคำถามใหญ่ต่อระบบกำกับดูแลอุตสาหกรรมของประเทศว่า สามารถควบคุมของเสียได้ตลอดเส้นทาง ตั้งแต่เกิดขึ้นในโรงงานจนถึงปลายทางการกำจัดและแปรรูปหรือไม่
น้ำปนเปื้อนกับความเสียหายที่ชุมชนต้องแบกรับ
การตรวจสอบคุณภาพน้ำในบางพื้นที่พบสารเคมีและโลหะหนักปนเปื้อน โดยเฉพาะอะลูมิเนียม ซึ่งมีค่าตรวจวัดบางจุดสูงเกินมาตรฐาน สถานการณ์ดังกล่าวสร้างความกังวลต่อทั้งผู้ใช้น้ำ ระบบนิเวศ สัตว์น้ำ และผู้ประกอบอาชีพเพาะเลี้ยงปลาในกระชัง โดยมีการประเมินความเสียหายด้านรายได้รวมกว่า 70 ล้านบาท
กลุ่มเครือข่ายรักษ์ปราจีนบุรีและประชาชนที่ได้รับผลกระทบจึงเสนอให้คณะกรรมการสิ่งแวดล้อมแห่งชาติพิจารณาประกาศพื้นที่ลุ่มแม่น้ำปราจีนบุรีและลำน้ำสาขาเป็น “เขตควบคุมมลพิษ” ตามมาตรา 59 แห่งพระราชบัญญัติส่งเสริมและรักษาคุณภาพสิ่งแวดล้อมแห่งชาติ พ.ศ. 2535 หรือกำหนดมาตรการอื่นที่มีประสิทธิภาพเพื่อรับมือกับวิกฤตอย่างเร่งด่วน
ข้อเรียกร้องดังกล่าวไม่ได้มุ่งแก้ปัญหาน้ำเสียเฉพาะหน้าเท่านั้น แต่ต้องการผลักดันให้ภาครัฐจัดการปัญหาที่ต้นเหตุ ควบคู่กับการฟื้นฟูแหล่งน้ำและเยียวยาผู้ได้รับผลกระทบ เนื่องจากมลพิษในปราจีนบุรีอาจไม่ได้มีแหล่งกำเนิดจากโรงงานเพียงแห่งเดียว
สิ่งที่ชุมชนต้องการจึงไม่ใช่เพียงผลตรวจคุณภาพน้ำ แต่รวมถึงคำตอบว่า สารปนเปื้อนมาจากแหล่งใด ใครเป็นผู้ก่อมลพิษ และจะมีมาตรการป้องกันไม่ให้เกิดความเสียหายซ้ำอีกได้อย่างไร
“ฝุ่นแดง” ปมเก่าที่ต้องขยายการตรวจสอบ
อีกประเด็นที่ถูกจับตามองคือ “ฝุ่นแดง” หรือฝุ่นจากกระบวนการหลอมโลหะในโรงงานผลิตเหล็ก โดยเฉพาะฝุ่นที่เกิดจากการหลอมเหล็กด้วยเตา IF (Induction Furnace) หรือเตาเหนี่ยวนำไฟฟ้า
สนธิ คชวัฒน์ ผู้เชี่ยวชาญและนักวิชาการด้านสิ่งแวดล้อมและสุขภาพ อธิบายว่า ประเด็นคุณภาพเหล็กจากกระบวนการผลิตด้วยเตา IF เริ่มได้รับความสนใจอย่างมากภายหลังเหตุอาคารสำนักงานการตรวจเงินแผ่นดิน (สตง.) ถล่ม ซึ่งนำไปสู่การตั้งคำถามถึงความแตกต่างระหว่างเหล็กที่ผลิตจากเตา IF กับเตา EF หรือ EAF (Electric Arc Furnace) หรือเตาอาร์กไฟฟ้า
ความแตกต่างสำคัญอยู่ที่กระบวนการผลิต การควบคุมคุณภาพ และความสามารถในการกำจัดสิ่งเจือปนออกจากน้ำเหล็ก ซึ่งส่งผลต่อองค์ประกอบทางเคมี ความสม่ำเสมอของเนื้อเหล็ก และความปลอดภัยในการนำไปใช้กับโครงสร้างอาคาร
เตา IF ใช้หลักการเหนี่ยวนำแม่เหล็กไฟฟ้าเพื่อทำให้เศษเหล็กหลอมละลาย จุดเด่นคือสามารถหลอมเหล็กได้ด้วยพลังงานไฟฟ้า แต่มีข้อจำกัดสำคัญตรงที่กระบวนการหลอมไม่ได้มีขั้นตอนปรับปรุงคุณภาพน้ำเหล็กเพื่อกำจัดสิ่งเจือปนบางชนิด เช่น ฟอสฟอรัสและกำมะถัน ได้อย่างมีประสิทธิภาพเหมือนกระบวนการผลิตบางประเภท ดังนั้น คุณภาพของเหล็กจึงขึ้นอยู่กับความสะอาดและองค์ประกอบของเศษเหล็กที่นำมาเป็นวัตถุดิบตั้งแต่ต้นทาง
ส่วนเตา EF หรือ EAF ใช้แท่งอิเล็กโทรดคาร์บอนปล่อยกระแสไฟฟ้าให้เกิดความร้อนสูงจากการอาร์ก พร้อมมีกระบวนการปรับปรุงคุณภาพน้ำเหล็ก (Refining) และสร้างตะกรัน (Slag) เพื่อช่วยดึงสิ่งเจือปนและสารมลทินออกจากน้ำเหล็ก ทำให้สามารถควบคุมองค์ประกอบทางเคมีและคุณภาพของเหล็กได้
สำหรับผลกระทบด้านสิ่งแวดล้อม สนธิระบุว่า กระบวนการผลิตเหล็กทั้งแบบ IF และ EF ก่อให้เกิดฝุ่นจากกระบวนการผลิต จึงจำเป็นต้องติดตั้งระบบดักจับฝุ่น อย่างไรก็ตาม กระบวนการผลิตแบบ EF สามารถควบคุมฝุ่นจากกระบวนการผลิตได้ดีกว่าเตา IF
ย้อนเหตุการณ์กองฝุ่นแดงจากเหล็ก IF
ความห่วงใยต่อผลกระทบจากฝุ่นแดงในกระบวนการหลอมเหล็ก IF จึงมีมากขึ้น โดยเฉพาะเมื่อย้อนดูเหตุการณ์ที่ผ่านมา ซึ่งประเด็นนี้ได้รับความสนใจมากขึ้นภายหลังเหตุอาคารสำนักงานการตรวจเงินแผ่นดิน (สตง.) ซึ่งอยู่ระหว่างก่อสร้างพังถล่มในช่วงปลายเดือนมีนาคม 2568 และนำไปสู่การตรวจสอบคุณภาพเหล็กที่ใช้ในโครงการ
จากการเก็บตัวอย่างเหล็กบางส่วน พบว่าเหล็กยี่ห้อ SKY หรือ “ซิน เคอ หยวน” บางล็อตมีคุณภาพไม่เป็นไปตามมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม (มอก.) การตรวจสอบจึงขยายไปยังโรงงานในจังหวัดระยอง เมื่อวันที่ 2 เมษายน 2568
สิ่งที่เจ้าหน้าที่พบไม่ได้มีเพียงประเด็นคุณภาพเหล็ก แต่ยังรวมถึงการจัดเก็บฝุ่นแดงภายในโรงงานมากกว่า 43,000 ตัน ซึ่งแตกต่างจากข้อมูลที่บริษัทแจ้งว่ามีฝุ่นแดงเกิดขึ้นจากกระบวนการผลิตเพียงประมาณ 2,200 ตันต่อปี
กระทรวงอุตสาหกรรมจึงสั่งยึดอายัดฝุ่นแดง ห้ามเคลื่อนย้ายออกนอกโรงงาน และให้บริษัทชี้แจงที่มาของกากของเสียปริมาณหลายหมื่นตัน แม้ต่อมาจะมีคำสั่งถอนอายัดเมื่อวันที่ 11 พฤศจิกายน 2568 แต่ภายหลังมีการยกเลิกคำสั่งถอนอายัดดังกล่าว กรณีนี้ทำให้ข้อสงสัยไม่ได้หยุดอยู่เพียงเรื่องมาตรฐานเหล็ก แต่ขยายไปสู่คำถามสำคัญว่า ฝุ่นแดงปริมาณมหาศาลเหล่านั้นเกิดขึ้นจากที่ใด มีปริมาณเท่าใด และถูกส่งต่อไปจัดการอย่างไร
เปิดเส้นทางฝุ่นแดงจากโรงหลอมเหล็ก IF
คำถามเกี่ยวกับที่มาและปลายทางของฝุ่นแดงนำไปสู่การขยายผลตรวจสอบโดยกรมโรงงานอุตสาหกรรม ร่วมกับชุดปฏิบัติการตรวจสุดซอยของกระทรวงอุตสาหกรรม และมูลนิธิบูรณะนิเวศ
เมื่อวันที่ 30 พฤษภาคม 2568 เจ้าหน้าที่เข้าตรวจสอบบริษัท เซียว เซียง เคมีคอล อินดัสทรี (ไทยแลนด์) จำกัด ในนิคมอุตสาหกรรมอมตะซิตี้ จังหวัดระยอง หลังพบข้อมูลเชื่อมโยงกับเครือข่ายจัดการฝุ่นแดงที่อาจไม่เป็นไปตามกฎหมาย
การตรวจสอบครั้งนี้เป็นส่วนหนึ่งของการขยายผลจากกรณีบริษัท ซิน เคอ หยวน สตีล จำกัด ซึ่งผลิตเหล็กด้วยเตาหลอม IF โดยมุ่งติดตามโรงงานเหล็กที่ใช้เทคโนโลยีดังกล่าวจำนวน 12 แห่ง
ผลการตรวจสอบระบุว่า โรงงานเหล็กที่ใช้เตา IF เกือบทั้งหมดส่งฝุ่นแดงไปยังบริษัท เอ็น เอฟ เอ็ม อาร์ จำกัด จังหวัดระยอง ซึ่งถูกสั่งปิดและระงับระบบรับกากอุตสาหกรรม พร้อมถูกดำเนินคดีในข้อหาที่เกี่ยวข้องกับการปลอมแปลงเอกสารกำกับการขนส่งของเสียอันตราย (Manifest) รวมถึงการกรอกข้อมูลเท็จในระบบแจ้งรับกากอุตสาหกรรม
จากนั้น เจ้าหน้าที่ได้ขยายผลเส้นทางการขนส่ง พบว่าฝุ่นแดงบางส่วนถูกส่งต่อไปยังบริษัท เซียว เซียง นัน-เฟอรัส เมทัล จำกัด จังหวัดปราจีนบุรี เพื่อนำเข้าสู่กระบวนการผลิตสังกะสีแท่ง หรือซิงก์อินกอต (Zinc Ingot) ซึ่งมีบางส่วนจำหน่ายภายในประเทศ
ส่วนฝุ่นแดงอีกส่วนหนึ่งถูกส่งต่อไปยังบริษัท เซียว เซียง เคมีคอล อินดัสทรี (ไทยแลนด์) จำกัด จังหวัดระยอง เพื่อนำไปผลิตเป็นผงสังกะสีสำหรับจำหน่ายทั้งในประเทศและต่างประเทศ
ข้อมูลการตรวจสอบยังระบุว่า บริษัททั้ง 3 แห่งมีผู้ลงทุนชาวจีนรายเดียวกันเป็นเจ้าของกิจการ ทำให้เจ้าหน้าที่ต้องตรวจสอบความเชื่อมโยงของเครือข่ายตลอดห่วงโซ่ ตั้งแต่โรงงานต้นทาง ผู้รับกำจัด โรงงานแปรรูป ไปจนถึงปลายทางของผลิตภัณฑ์
ประเด็นสำคัญจึงไม่ได้อยู่ที่การตรวจพบฝุ่นแดงในโรงงานแห่งใดแห่งหนึ่งเท่านั้น แต่ต้องตรวจสอบด้วยว่าการรับส่งกากอุตสาหกรรมเป็นไปตามใบอนุญาตหรือไม่ ปริมาณที่แจ้งตรงกับปริมาณที่เกิดขึ้นจริงหรือไม่ และผลิตภัณฑ์ที่ได้จากการแปรรูปมีความปลอดภัยตามมาตรฐานหรือไม่
เปิดรายชื่อ 12 โรงงานเตา IF ที่ต้องติดตามข้อมูล
ปัญหาฝุ่นแดงทำให้กรมโรงงานอุตสาหกรรมขยายการตรวจสอบผู้ผลิตเหล็กที่ใช้เทคโนโลยีเตาหลอมแบบเหนี่ยวนำไฟฟ้า หรือเตา IF โดยมีรายชื่อโรงงานที่เกี่ยวข้อง 12 บริษัท ได้แก่
- บริษัท บีเอ็นเอสเอส สตีล กรุ๊ป จำกัด จังหวัดชลบุรี
- บริษัท ชลบุรี สเปเชียล สตีล กรุ๊ป จำกัด จังหวัดชลบุรี
- บริษัท ซิน เคอ หยวน จำกัด จังหวัดระยอง
- บริษัท เอบี สตีล จำกัด จังหวัดสระแก้ว
- บริษัท หลิ่ง หนัน สตีล จำกัด จังหวัดนครปฐม
- บริษัท เชาว์ สตีล จำกัด จังหวัดปราจีนบุรี
- บริษัท ไทยซิง สตีล จำกัด จังหวัดปราจีนบุรี
- บริษัท ทีเอสบี เหล็กกล้า จำกัด จังหวัดปราจีนบุรี
- บริษัท สิงห์ไทย สตีล จำกัด จังหวัดปราจีนบุรี
- บริษัท เคพีพี สตีล จำกัด จังหวัดปราจีนบุรี
- บริษัท ไทย เฮง สตีล จำกัด จังหวัดเพชรบุรี
- บริษัท ตงเป่า สตีล จำกัด จังหวัดนครราชสีมา
ทั้งนี้ การปรากฏชื่อในรายชื่อดังกล่าวไม่ได้หมายความว่าโรงงานทุกแห่งกระทำผิดกฎหมาย แต่เป็นข้อมูลสำคัญสำหรับการตรวจสอบย้อนกลับ ทั้งปริมาณฝุ่นแดงที่เกิดขึ้น วิธีการจัดเก็บ เส้นทางการขนส่ง ผู้รับกำจัด และปลายทางของกากอุตสาหกรรม
ขณะที่โรงงานจัดการของเสียและโรงงานรีไซเคิลประเภท 101, 105 และ 106 ในพื้นที่จังหวัดปราจีนบุรี มีใบอนุญาตโรงงานในกลุ่มบริหารจัดการกากอุตสาหกรรมและของเสียรวมทั้งหมด 126 ใบอนุญาต เมื่อนับรวมกับโรงหลอมเหล็กแล้ว มีใบอนุญาตมากกว่า 200 ใบอนุญาตที่หน่วยงานรัฐต้องเร่งตรวจสอบ
ฝุ่นแดงกับความเสี่ยงมลพิษสูง
ฝุ่นแดงไม่ใช่ของเสียที่ไม่มีมูลค่า เพราะสามารถนำไปสกัดสังกะสีและโลหะบางชนิดกลับมาใช้ประโยชน์ได้ จึงมีมูลค่าทางเศรษฐกิจและกลายเป็นแรงจูงใจให้เกิดธุรกิจรับซื้อ แปรรูป และจำหน่ายวัสดุเหล่านี้
อย่างไรก็ตาม มูลค่าทางเศรษฐกิจของฝุ่นแดงต้องมาพร้อมกับระบบจัดการที่ได้มาตรฐาน เนื่องจากฝุ่นจากกระบวนการหลอมโลหะอาจมีโลหะหนักปะปนอยู่ หากจัดเก็บ ขนส่ง หรือแปรรูปโดยไม่มีระบบควบคุมที่เหมาะสม ย่อมมีความเสี่ยงต่อการฟุ้งกระจายและปนเปื้อนดิน น้ำ และสิ่งแวดล้อมโดยรอบ
ในทางกฎหมาย ฝุ่นแดงไม่ได้ถูกจัดเป็นวัตถุอันตรายโดยอัตโนมัติทุกกรณี แต่ต้องพิจารณาจากแหล่งกำเนิด องค์ประกอบ และคุณสมบัติของเสียเป็นรายกรณี ภายใต้ประกาศกระทรวงอุตสาหกรรม เรื่อง การจัดการสิ่งปฏิกูลหรือวัสดุที่ไม่ใช้แล้ว พ.ศ. 2566 รวมถึงกฎหมายวัตถุอันตรายและอนุสัญญาบาเซลในกรณีที่เข้าเงื่อนไข
สมอ. ออกมาตรฐานคุมเหล็กจากเตา IF
อีกด้านหนึ่ง สำนักงานมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม (สมอ.) มีแนวทางยกระดับมาตรฐานเหล็กข้ออ้อยสำหรับใช้ในโครงสร้างหลัก โดยกำหนดให้กระบวนการผลิตต้องมาจากเตา EF หรือ BOF เท่านั้น และไม่อนุญาตให้ใช้เหล็กจากเตา IF ในโครงสร้างขนาดใหญ่
นอกจากนี้ ยังมีเงื่อนไขด้านสิ่งแวดล้อมเกี่ยวกับการติดตั้งเทคโนโลยีดักจับฝุ่นจากกระบวนการผลิตเหล็ก เพื่อควบคุมผลกระทบต่อสิ่งแวดล้อม โดยมาตรฐานฉบับใหม่ดังกล่าวยังอยู่ระหว่างการดำเนินการและยังไม่ได้ประกาศใช้
ประเด็นนี้สะท้อนให้เห็นว่า การยกระดับมาตรฐานอุตสาหกรรมไม่ได้มีความหมายเฉพาะเรื่องคุณภาพและความแข็งแรงของเหล็กเท่านั้น แต่ยังเกี่ยวข้องกับการควบคุมมลพิษจากกระบวนการผลิตและการจัดการของเสียที่เกิดขึ้นด้วย
ต้องตรวจสอบ “มลพิษ” ให้ถึงปลายทาง
วิกฤตในปราจีนบุรีสะท้อนชัดว่า ปัญหามลพิษไม่สามารถแก้ไขได้ด้วยการตรวจพบกากของเสียเป็นรายจุดหรือสั่งปิดโรงงานเพียงบางแห่ง เพราะของเสียอุตสาหกรรมมีเส้นทางที่ซับซ้อน ตั้งแต่การนำเข้า การผลิต การขนส่ง การรับกำจัด การแปรรูป ไปจนถึงการจำหน่ายผลิตภัณฑ์
โจทย์สำคัญจึงอยู่ที่ความสามารถของภาครัฐในการตอบคำถามให้ได้ว่า ของเสียเหล่านี้เกิดจากที่ใด ถูกส่งไปที่ไหน ผ่านกระบวนการใด และสุดท้ายไปอยู่ในมือของใคร รวมถึงการเปิดเผยข้อมูลให้ประชาชนในพื้นที่สามารถเข้าถึงและตรวจสอบได้
บทความที่เกี่ยวข้อง:
