สำนักงานคณะกรรมการสุขภาพแห่งชาติ (สช.) โดยศูนย์วิชาการนโยบายระบบสุขภาพท้องถิ่น (ศสท.)เปิดตัวรายงานสถานการณ์ความอยู่ดีมีสุขของประเทศไทย พ.ศ. 2569 หรือ Thailand Well-Being Index (TWBI) ฉบับสมบูรณ์เป็นครั้งแรก ครอบคลุมข้อมูลระดับประเทศ 12 เขตสุขภาพ และครบทั้ง 77 จังหวัด ภายใต้มาตรฐานการวัดเดียวกัน เพื่อให้เห็นทั้งภาพรวมของประเทศและความแตกต่างระหว่างพื้นที่ ซึ่งค่าเฉลี่ยระดับประเทศอาจไม่สามารถสะท้อนปัญหาได้ทั้งหมด
รายงานฉบับนี้รวบรวมข้อมูล 5 มิติ ได้แก่ สุขภาพ สังคมและเศรษฐกิจ สิ่งแวดล้อมและโครงสร้างพื้นฐาน การศึกษาและทรัพยากรมนุษย์ และการมีส่วนร่วมของประชาชน รวม 22 ตัวชี้วัด โดยมีเป้าหมายให้หน่วยงานภาครัฐ ภาควิชาการ ภาคประชาชน และภาคีในพื้นที่ ใช้เป็นฐานข้อมูลทำความเข้าใจจุดแข็ง จุดอ่อน และกำหนดแนวทางพัฒนาคุณภาพชีวิตให้สอดคล้องกับบริบทของแต่ละจังหวัด
อย่างไรก็ตาม คะแนนเฉลี่ยรวม 64.44 เป็นค่าเฉลี่ยคะแนนของ 77 จังหวัดแบบไม่ถ่วงน้ำหนักตามจำนวนประชากร จึงไม่ใช่คะแนนเฉลี่ยความอยู่ดีมีสุขของประชาชนทุกคนในประเทศโดยตรง อีกทั้งตัวชี้วัดยังมาจากข้อมูลหลายช่วงปี ระหว่าง พ.ศ. 2564–2568 ตามรอบการจัดเก็บของแต่ละหน่วยงาน จึงไม่ใช่ภาพสถานการณ์ของปีใดปีหนึ่งโดยเฉพาะ

5 มิติความอยู่ดีมีสุข สิ่งแวดล้อมเป็นโจทย์ใหญ่ของประเทศ
เมื่อแยกคะแนนเฉลี่ยออกเป็นรายมิติ พบว่าประเทศไทยมีคะแนนแตกต่างกันอย่างชัดเจน โดยมิติการศึกษาและทรัพยากรมนุษย์มีคะแนนสูงสุด ขณะที่สิ่งแวดล้อมและโครงสร้างพื้นฐานมีคะแนนต่ำที่สุด
- สุขภาพ 64.57 คะแนน สะท้อนทั้งผลลัพธ์ด้านสุขภาพ พฤติกรรมทางกาย และข้อมูลผู้ป่วยโรคซึมเศร้า ซึ่งต้องพิจารณาร่วมกับการเข้าถึงบริการสุขภาพ
- สังคมและเศรษฐกิจ 68.22 คะแนน แม้คะแนนเฉลี่ยอยู่ในระดับค่อนข้างสูง แต่ตัวชี้วัดด้านรายได้ ความยากจน การว่างงาน อาชญากรรม ความเหลื่อมล้ำ และภาระสุขภาพยังมีความแตกต่างกัน
- สิ่งแวดล้อมและโครงสร้างพื้นฐาน 53.24 คะแนน เป็นมิติที่มีคะแนนต่ำที่สุด สะท้อนโจทย์ปัญหา PM2.5 คุณภาพน้ำ พื้นที่สีเขียว และโครงสร้างพื้นฐานดิจิทัล
- การศึกษาและทรัพยากรมนุษย์ 71.14 คะแนน เป็นมิติที่มีคะแนนสูงสุด แต่ได้รับอิทธิพลจากตัวชี้วัดชั่วโมงทำงานเฉลี่ยที่มีคะแนนสูง
- การมีส่วนร่วมของประชาชน 65.05 คะแนน สะท้อนทั้งการใช้สิทธิเลือกตั้ง การรวมกลุ่ม และบทบาทนำในโครงการภาคประชาชน ซึ่งเป็นรูปแบบการมีส่วนร่วมที่แตกต่างกัน
มิติสิ่งแวดล้อมคะแนนต่ำที่สุด
ประเด็นที่น่าจับตาคือมิติสิ่งแวดล้อมและโครงสร้างพื้นฐาน ซึ่งมีคะแนนเพียง 53.24 ต่ำที่สุดในบรรดา 5 มิติ ปัญหามลพิษทางอากาศ คุณภาพน้ำ การเข้าถึงพื้นที่สีเขียว และอินเทอร์เน็ต ไม่ได้จำกัดผลกระทบอยู่เฉพาะด้านสิ่งแวดล้อม แต่ยังเชื่อมโยงไปถึงสุขภาพ โอกาสทางเศรษฐกิจ การศึกษา และความเป็นธรรมระหว่างพื้นที่ จึงเป็นโจทย์ที่ต้องอาศัยความร่วมมือจากหลายหน่วยงาน ไม่สามารถแก้ไขได้ด้วยหน่วยงานใดหน่วยงานหนึ่งเพียงลำพัง
ส่วนมิติการศึกษาและทรัพยากรมนุษย์ แม้ได้คะแนนสูงสุด 71.14 แต่ก็ไม่ควรตีความว่าคุณภาพการศึกษาและทุนมนุษย์ของไทยอยู่ในระดับสูงทั้งหมด เนื่องจากตัวชี้วัดชั่วโมงทำงานเฉลี่ยต่อสัปดาห์ได้คะแนนถึง 92.52 จากสูตรที่กำหนดช่วงเหมาะสมไว้ที่ 38–44 ชั่วโมง ส่งผลให้คะแนนเฉลี่ยของมิตินี้สูงขึ้น
หากไม่นำตัวชี้วัดชั่วโมงทำงานมาคำนวณ คะแนนเฉลี่ยของอีก 3 ตัวชี้วัดจะอยู่ที่ประมาณ 64.02 คะแนน สะท้อนว่ายังมีโจทย์ที่ต้องติดตาม ทั้งคุณภาพการศึกษา การรู้หนังสือ และโอกาสในการทำงานของผู้สูงอายุ

77 จังหวัด โอกาสในชีวิตแตกต่างกันเกือบ 5 เท่า
ความแตกต่างระหว่างพื้นที่ปรากฏชัดเมื่อพิจารณาตัวชี้วัดรายจังหวัด โดยพบว่าประชาชนในแต่ละจังหวัดมีเงื่อนไขด้านสุขภาพและเศรษฐกิจแตกต่างกันอย่างมาก
- อายุคาดเฉลี่ยเมื่อแรกเกิด แตกต่างกัน 6.16 ปี อยู่ระหว่าง 73.73–79.89 ปี
- อัตราเสียชีวิตจาก 5 โรคไม่ติดต่อเรื้อรัง (NCDs) แตกต่างกันเกือบ 4 เท่า อยู่ระหว่าง 75.35–281.16 ต่อประชากรแสนคน
- ความชุกของผู้ป่วยโรคซึมเศร้า แตกต่างกันเกือบ 5 เท่า อยู่ระหว่าง 3.38–16.20 ต่อประชากรพันคน
- รายได้เฉลี่ยครัวเรือนต่อเดือน แตกต่างกันเกือบ 3 เท่า ตั้งแต่ 15,745–45,729 บาท
- สัดส่วนประชากรใต้เส้นความยากจน แตกต่างกันตั้งแต่ 0% ถึง 23.36%
ตัวเลขเหล่านี้สะท้อนว่า ความอยู่ดีมีสุขไม่ได้ขึ้นอยู่กับปัจจัยใดปัจจัยหนึ่ง แต่เกี่ยวข้องกับระบบบริการสุขภาพ สภาพแวดล้อม โครงสร้างเศรษฐกิจ รายได้ และโอกาสทางสังคมที่แต่ละพื้นที่สั่งสมมา
อย่างไรก็ตาม ข้อมูลบางตัวชี้วัด โดยเฉพาะข้อมูลผู้ป่วยที่อาศัยการเข้าถึงบริการหรือการวินิจฉัย ต้องอ่านอย่างระมัดระวัง เพราะจำนวนผู้ป่วยที่ปรากฏในระบบอาจไม่เท่ากับจำนวนผู้ที่มีภาวะดังกล่าวจริงทั้งหมด

ตรังอันดับ 1 แต่เศรษฐกิจและสังคมได้เพียง 44.93 คะแนน
เมื่อประมวลคะแนนทั้ง 5 มิติเป็นรายจังหวัด พบว่า
- ตรัง คะแนนรวมสูงสุด 80.61 คะแนน
- ระยอง 77.96 คะแนน
- เพชรบุรี 77.16 คะแนน
- กระบี่ 76.85 คะแนน
- ขอนแก่น 75.67 คะแนน
- ส่วนอันดับ 6–10 ได้แก่ สงขลา สุราษฎร์ธานี ชุมพร ฉะเชิงเทรา และภูเก็ต
10 จังหวัดที่มีคะแนนความอยู่ดีมีสุขสูงสุด
- ตรัง 80.61 คะแนน
- ระยอง 77.96 คะแนน
- เพชรบุรี 77.16 คะแนน
- กระบี่ 76.85 คะแนน
- ขอนแก่น 75.67คะแนน
- สงขลา 74.72 คะแนน
- สุราษฎร์ธานี 74.17คะแนน
- ชุมพร 73.64 คะแนน
- ฉะเชิงเทรา 73.44คะแนน
- ภูเก็ต 73.04 คะแนน
แต่สิ่งที่น่าสนใจยิ่งกว่าการจัดอันดับ คือโครงสร้างคะแนนที่ซ่อนอยู่ภายในแต่ละจังหวัด เพราะแม้แต่จังหวัดที่มีคะแนนรวมสูงสุดก็ยังมีมิติที่อ่อนแออย่างชัดเจน
กรณีของ ตรัง ซึ่งครองอันดับ 1 ของประเทศ มีคะแนนมิติสังคมและเศรษฐกิจเพียง 44.93 คะแนน ต่ำกว่ามิติอื่นของจังหวัดอย่างมาก สะท้อนว่าการมีคะแนนรวมสูงไม่ได้หมายความว่าประชาชนมีความอยู่ดีมีสุขครบทุกด้าน
ขณะที่ ระยอง ซึ่งอยู่ในอันดับ 2 ด้วยคะแนน 77.96 และเป็นจังหวัดเศรษฐกิจอุตสาหกรรมสำคัญของประเทศ ก็มีประเด็นที่ควรศึกษาเพิ่มเติม ทั้งปัจจัยที่สนับสนุนคะแนนรวมระดับสูง และความแตกต่างภายในพื้นที่ที่อาจถูกบดบังด้วยค่าเฉลี่ยระดับจังหวัด
ส่วน ภูเก็ต ซึ่งอยู่ในอันดับ 10 มีคะแนนด้านการมีส่วนร่วมของประชาชนเพียง 37.62 คะแนน ขณะที่ระยองมีคะแนนด้านเดียวกัน 50.09 คะแนน ต่ำกว่าค่าเฉลี่ยประเทศที่ 65.05 คะแนนทั้งคู่ ทำให้เกิดคำถามว่า การเติบโตทางเศรษฐกิจของจังหวัดที่มีศักยภาพสูง สามารถแปรเปลี่ยนเป็นพลังการมีส่วนร่วมของประชาชนได้มากน้อยเพียงใด

ภาพสะท้อนดังกล่าวยังปรากฏในกรุงเทพมหานคร ซึ่งมีคะแนนด้านสุขภาพสูงถึง 94.74 คะแนน แต่คะแนนด้านการมีส่วนร่วมของประชาชนอยู่ที่เพียง 35.65 คะแนน แสดงให้เห็นว่าเมืองที่มีระบบบริการสุขภาพและความพร้อมด้านต่าง ๆ ไม่ได้หมายความว่าจะมีความเข้มแข็งของภาคประชาชนในระดับเดียวกันโดยอัตโนมัติ
เขตสุขภาพต่างกันกว่า 14 คะแนน สะท้อนโจทย์เชิงพื้นที่
เมื่อพิจารณาระดับเขตสุขภาพทั้ง 12 เขต พบว่าเขตสุขภาพที่ 11 มีคะแนนเฉลี่ยสูงสุด 72.18 คะแนน ขณะที่เขตสุขภาพที่ 8 มีคะแนนเฉลี่ยต่ำสุด 57.84 คะแนน แตกต่างกัน 14.34 คะแนน
ความแตกต่างดังกล่าวชี้ให้เห็นว่าความเหลื่อมล้ำด้านความอยู่ดีมีสุขไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะระหว่างจังหวัด แต่ยังปรากฏในภาพรวมระดับภูมิภาคด้วย อย่างไรก็ตาม คะแนนที่แตกต่างกันยังไม่สามารถใช้สรุปได้โดยตรงว่าเกิดจากนโยบายหรือประสิทธิภาพการบริหารของหน่วยงานใด แต่ต้องวิเคราะห์ร่วมกับคะแนนรายมิติ โครงสร้างของจังหวัด ประชากร เศรษฐกิจ สังคม และภูมิศาสตร์ของแต่ละพื้นที่
นอกจากนี้ การพิจารณาคะแนนรายจังหวัดยังต้องดูทั้งระดับคะแนนและความสมดุลระหว่างมิติ เพราะจังหวัดที่มีคะแนนแต่ละด้านใกล้เคียงกันไม่ได้หมายความว่ามีความอยู่ดีมีสุขในระดับสูงเสมอไป
ตัวอย่างเช่น นครพนม มีคะแนนรวม 53.00 คะแนน อยู่ในอันดับ 75 แม้คะแนนระหว่างมิติจะไม่แตกต่างกันมาก ขณะที่สงขลามีลักษณะคะแนนค่อนข้างสมดุลในระดับที่สูงกว่า จึงสะท้อนว่าความสมดุลและระดับความอยู่ดีมีสุขเป็นคนละประเด็นที่ต้องพิจารณาควบคู่กัน
ส่วนน่านมีช่องว่างระหว่างคะแนนมิติสูงถึง 70.1 คะแนน ซึ่งหมายถึงความไม่สมดุลของคะแนนระหว่างมิติ ไม่ใช่หลักฐานโดยตรงว่าประชาชนภายในจังหวัดมีความเหลื่อมล้ำกันในระดับเดียวกัน
TWBI เป็นฐานตั้งคำถามเพื่อเปลี่ยนแปลงพื้นที่
สช. และคณะผู้จัดทำย้ำว่า ดัชนี TWBI ไม่ได้มีเป้าหมายเพื่อจัดอันดับหรือตัดสินว่าจังหวัดใดดีกว่าจังหวัดใด แต่ต้องการใช้ข้อมูลเป็นเครื่องมือชี้ให้เห็นแบบแผน ความแตกต่าง และความไม่สมดุล เพื่อให้แต่ละพื้นที่นำไปตรวจสอบกับข้อมูลจริงและประสบการณ์ของประชาชน
การอ่านผลจึงไม่ควรหยุดอยู่ที่คะแนนรวมหรืออันดับจังหวัด แต่ต้องพิจารณาคะแนนรายมิติ ค่าข้อมูลดิบ ปีที่จัดเก็บข้อมูล ทิศทางของตัวชี้วัด และข้อจำกัดของระบบรายงานประกอบกัน เพื่อไม่ให้การตีความคลาดเคลื่อนจากบริบทที่แท้จริง
ดังคำกล่าวของ ศ.นพ.ประเวศ วะสี ที่ปรากฏในรายงานว่า “สังคมจะมั่นคงและยั่งยืนได้ ต้องสร้างจากฐานราก ไม่ใช่สร้างจากยอด”
เพื่อให้ข้อมูลไม่หยุดอยู่เพียงในรายงาน สช. จึงจัดทำ “TWBI Transformation Playbook” เป็นคู่มือประกอบ เพื่อแนะนำให้จังหวัดและหน่วยงานในพื้นที่นำข้อมูลไปใช้เปิดวงพูดคุย กำหนดวาระร่วม และออกแบบแนวทางเปลี่ยนแปลงที่สอดคล้องกับปัญหาของแต่ละพื้นที่
โจทย์สำคัญของดัชนีความอยู่ดีมีสุขครั้งนี้จึงไม่ใช่เพียงการค้นหาว่าจังหวัดใดได้คะแนนสูงที่สุด แต่คือการทำความเข้าใจว่า เหตุใดประชาชนที่อยู่ในประเทศเดียวกันจึงมีโอกาสและคุณภาพชีวิตแตกต่างกันได้มากขนาดนี้ และจะทำอย่างไรให้การพัฒนากระจายไปถึงทุกพื้นที่อย่างแท้จริง
เพราะแม้แต่จังหวัดที่ได้อันดับ 1 ก็ยังมีมิติที่ต้องเร่งพัฒนา ความอยู่ดีมีสุขของคนไทยจึงไม่อาจวัดได้จากคะแนนรวมที่สูงเพียงอย่างเดียว หากต้องมองถึงความสมดุลและโอกาสที่ประชาชนทุกคนจะเข้าถึงคุณภาพชีวิตที่ดีในทุกมิติด้วย
บทความที่เกี่ยวข้อง:




