ยกระดับสนามบิน รองรับความหลากหลายทางเพศ

จากการรวบรวมเหตุการณ์ต่าง ๆ โดย Trans Equal พบว่า ในปี 2567 ผู้โดยสารชายข้ามเพศชาวไทยถูกสายการบินปฏิเสธการออกบัตรโดยสารไปยังต่างประเทศเนื่องจากคำนำหน้านาม “Miss” ในหนังสือเดินทางไม่ตรงกับอัตลักษณ์ทางเพศในปัจจุบัน แม้ ชื่อ-นามสกุลและรูปถ่ายจะตรงกับข้อมูลการจองและรูปลักษณ์จริง

นอกจากนี้ ยังพบว่า ผู้โดยสารชายข้ามเพศชาวอเมริกันประสบปัญหาถูกเจ้าหน้าที่สนามบินดอนเมืองปฏิเสธการนำเจลฮอร์โมนขนาด 80 มล. ขึ้นเครื่อง แม้มีใบรับรองแพทย์ก็ตาม ส่งผลให้ต้องเสียเวลาในการชี้แจงและเสียค่าใช้จ่าย เพิ่มเติมในการโหลดสัมภาระ

รวมทั้งผู้โดยสารทอมและชายข้ามเพศที่สวมเสื้อพยุงสรีระซึ่งมีโครงโลหะ ถูกตรวจค้นด้วยมือซ้ำ เมื่อเครื่อง ตรวจจับโลหะส่งสัญญาณ โดยยังขาดหลักประกันในการเลือกเพศของเจ้าหน้าที่และพื้นที่ตรวจค้นที่เป็นส่วนตัว

มากไปกว่านั้น บุคคลข้ามเพศและนอนไบนารีจำนวนมากมีประสบการณ์ถูกตะโกนไล่ ตำหนิหรือจับจ้องเมื่อใช้ห้องน้ำที่ไม่ตรงกับการรับรู้ทางอัตลักษณ์เพศของผู้อื่น และสนามบินในประเทศไทยก็ยังขาดห้องน้ำไม่จำกัดเพศหรือห้องน้ำเดี่ยว ซึ่งต่างจากหลาย ๆ ประเทศ เช่น สหรัฐอเมริกา แคนาดา และประเทศในยุโรป

นอกจากนี้ จากการสำรวจของ Trans Equal ผู้ใช้บริการสายการบิน 26 ราย ระหว่างวันที่ 24 มิถุนายน–24 สิงหาคม 2569 พบว่า ร้อยละ 40.7 เคยเผชิญการเลือกปฏิบัติหรือวาจาไม่สุภาพ ขณะที่ผู้ตอบบางส่วนที่ต้องปรับการแต่งกายให้กลมกลืนและเตรียมใบรับรองแพทย์ล่วงหน้า ซึ่งมีค่าใช้จ่ายประมาณ 1,500–2,500 บาทต่อครั้ง เพื่อที่จะโดยสารทางเครื่องบินได้ กลายเป็นอีกภาระที่ผู้โดยสารต้องแบกรับแทนการปรับปรุงระบบบริการ

คณะกรรมการสิทธิมนุษยชน จัดประชุมหารือเพื่อส่งเสริมและคุ้มครองบุคคลที่มีความหลากหลายทางเพศ เมื่อวันที่ 4 พ.ย. 69 ตามที่เครือข่ายทอม ผู้ชายข้ามเพศ นอนไบนารี่ เพื่อความเท่าเทียม (TransEqual) เป็นผู้ร้อง เกี่ยวกับปัญหาการโดยสารทางเครื่องบินที่ไม่เอื้ออำนวยต่อสิทธิความหลากหลายทางเพศ โดยกรมกิจการสตรีและสถาบันครอบครัว กระทรวงคมนาคม ท่าอากาศยานและสายการบิน การรถไฟฟ้าขนส่งมวลชนแห่งประเทศไทย กรมขนส่งทางราง พร้อมด้วยผู้ให้บริการขนส่งมวลชนต่าง ๆ ได้เข้ามาชี้แจงข้อจำกัด และหารือร่วมกัน เพื่อหาทางออกเกี่ยวกับมาตรการ การบริการและการจัดโครงสร้างพื้นฐานที่เป็นมิตรกับความหลากหลายทางเพศ

ข้อจำกัดของท่าอากาศยานต่อความเป็นมิตรกับความหลากหลายทางเพศ

กรมท่าอากาศยาน สังกัดกระทรวงคมนาคม ที่มีบทบาทบริหารจัดการท่าอากาศยานจำนวน 26 แห่ง ยังคงประสบข้อจำกัดทางด้านกฎหมายและมาตรการที่จะให้บริการที่เป็นมิตรกับความหลากหลายทางเพศ

มันทกา บรรจงแต้ม นักวิชาการขนส่งชำนาญการพิเศษ กรมท่าอากาศยาน กล่าวถึงข้อจำกัดของการบริการที่เป็นมิตรกับความหลากหลายทางเพศ โดยข้อจำกัดทางกฎหมายเรื่องห้องน้ำว่า

เนื่องจากปัจจุบันการก่อสร้างอาคารและห้องน้ำของท่าอากาศยาน ต้องอิงตามกฎหมายและมาตรฐานที่เข้มงวดหลายฉบับ เช่น พ.ร.บ.ควบคุมอาคาร พ.ศ. 2522 กฎกระทรวงสาธารณสุข เกณฑ์มาตรฐานส้วมสาธารณะ (HAS) และมาตรฐานของกรมการท่องเที่ยว กฎหมายและระเบียบเหล่านี้ยังไม่มีข้อบังคับหรือข้อกำหนดใดในประเทศไทยที่สั่งให้หน่วยงานรัฐต้องสร้าง “ห้องน้ำรวมสำหรับทุกเพศ (All-Gender Restroom)” เป็นการเฉพาะ

แต่เพื่อเป็นการแก้ปัญหาภายใต้ข้อจำกัด กรมท่าอากาศยานจึงมีแนวทางที่จะพิจารณานำป้ายสัญลักษณ์ “ห้องน้ำสำหรับทุกเพศ (All Gender)” ไปติดตั้งเพิ่มเติมหน้าห้องน้ำสำหรับผู้พิการ ทุพพลภาพ ผู้สูงอายุ หรือห้องน้ำครอบครัวที่มีให้บริการอยู่แล้วในปัจจุบัน

“การติดป้ายสัญลักษณ์นี้จะช่วยสื่อสารสร้างความชัดเจนให้กับผู้ใช้บริการทุกกลุ่ม ช่วยอำนวยความสะดวกให้บุคคลที่มีความหลากหลายทางเพศสามารถเข้าถึงบริการสาธารณะได้อย่างเสมอภาคและไม่รู้สึกอึดอัดใจ นอกจากนี้ยังมีการนำเสนอแบบแปลนสถาปัตยกรรมพื้นที่ห้องน้ำเพื่อเป็นแนวทางในการออกแบบโครงสร้างในอนาคตอีกด้วย”

สำหรับมาตรฐานการตรวจสอบเอกสารยืนยันตัวตนของผู้โดยสาร กรมท่าอากาศยาน ยืนยันว่า กรมท่าอากาศยานไม่ได้กำหนดเกณฑ์การตรวจสอบเอกสารขึ้นมาเอง แต่ปฏิบัติตามกฎระเบียบของสำนักงานการบินพลเรือนแห่งประเทศไทย (CAAT) อย่างเคร่งครัด

อย่างไรก็ตาม มีทางกรมท่าได้นำเทคโนโลยีดิจิทัลมาใช้ในการตรวจสอบตัวตนผู้โดยสาร ด้วยการใช้แอปพลิเคชัน ThaiID และรูปแบบบัตรผ่านขึ้นเครื่อง (Boarding Pass) ทั้งแบบกระดาษและ E-Boarding Pass ซึ่งจะลดการใช้ดุลพินิจส่วนบุคคลของเจ้าหน้าที่หน้างานในการประเมินรูปลักษณ์ของผู้โดยสาร ช่วยป้องกันปัญหาการเลือกปฏิบัติหรือการตั้งคำถามที่ละเมิดสิทธิส่วนบุคคลในขณะยืนยันตัวตนก่อนขึ้นเครื่อง

สำหรับเจ้าหน้าที่พนักงานนั้น ผู้แทนกรมท่าอากาศยาน ระบุว่ามีหลักสูตรพัฒนาบุคลากร พร้อมกับการกำกับดูแลเจ้าหน้าที่ภายนอกอย่างเคร่งครัด

สำหรับบุคลากรภายใน ทางกรมท่าฯ จัดการอบรมบุคลากรผ่าน “หลักสูตรพัฒนาบุคลิกภาพและการให้บริการ” และ “หลักสูตรการให้บริการสำหรับบุคคลที่ต้องการความช่วยเหลือเป็นกรณีพิเศษ” เพื่อเสริมสร้างความรู้ ความเข้าใจ มารยาท และทักษะการสื่อสารที่ถูกต้อง

โดยเฉพาะในการปฏิบัติงานด้านการตรวจค้นร่างกายผู้โดยสาร ซึ่งต้องทำอย่างมืออาชีพ ปลอดภัย และเป็นไปตามมาตรฐาน เพื่อให้ผู้เดินทางทุกคนได้รับการปฏิบัติอย่างเท่าเทียม

สำหรับพนักงานจ้างเหมาจากบริษัทภายนอก เช่น รปภ. หรือพนักงานทำความสะอาด กรมท่าอากาศยานใช้กลไกการกำกับดูแลโดยให้ “ผู้อำนวยการท่าอากาศยาน” ในแต่ละพื้นที่ เป็นผู้รับผิดชอบในการควบคุมและกำชับบริษัทผู้รับจ้างให้รักษากฎระเบียบและมาตรฐานการให้บริการอย่างเคร่งครัด

ทาง DOA (กรมท่าอากาศยาน) พยายามรักษาสมดุลระหว่าง ระเบียบข้อบังคับทางกฎหมายและความปลอดภัยด้านการบิน ที่อาจจะยังไม่มีมิติความหลากหลายทางเพศ กับ การคุ้มครองสิทธิมนุษยชน

“แม้ในปัจจุบันจะยังไม่มีกฎหมายบังคับให้สร้างห้องน้ำ All-Gender แต่กรมท่าอากาศยานก็ได้ใช้กลไกการบริหารจัดการพื้นที่เดิมด้วยการเพิ่มป้ายสัญลักษณ์เพื่อความครอบคลุม ควบคู่ไปกับการยึดกรอบระเบียบการยืนยันตัวตนดิจิทัลของสำนักงานการบินพลเรือนแห่งประเทศไทย และการอบรมบุคลากรอย่างเข้มงวด เพื่อลดการใช้ดุลพินิจส่วนบุคคล ที่อาจนำไปสู่การเลือกปฏิบัติต่อผู้โดยสารที่มีความหลากหลายทางเพศ กรมท่าอากาศยานยืนยัน”

สำหรับ บริษัท ท่าอากาศยานไทย จำกัด (มหาชน) (AOT) รัฐวิสาหกิจสังกัดกระทรวงคมนาคม บริหารงานท่าอากาศยานหลัก 6 แห่ง เช่น สุวรรณภูมิ ดอนเมือง เชียงใหม่ ภูเก็ต ยืนยันว่า

“ทาง AOT ยึดหลักการออกแบบ Universal Design เป็นแกนกลางในการพัฒนาโครงสร้างพื้นฐาน แต่ท่าอากาศยานส่วนใหญ่มีโครงสร้างที่สร้างมานานแล้ว ยังคงแบ่งห้องน้ำเป็นชาย-หญิง รวมถึงมีห้องน้ำสำหรับผู้พิการและครอบครัวอยู่แล้วตามหลักสากล

ในขณะเดียวกัน ประเทศไทยก็ยังไม่มีกฎหมายบังคับให้หน่วยงานรัฐต้องสร้างห้องน้ำทางเลือก All-Gender Restroom เป็นการเฉพาะ การจะเปลี่ยนแปลงโครงสร้างห้องน้ำเดิมให้เป็น All-Gender ทันทีจึงเป็นเรื่องที่ต้องรอการพิจารณาและสั่งการจากผู้บริหารระดับสูงก่อน”

มาตรฐานการตรวจค้นผู้โดยสาร

สำหรับมาตรฐานการตรวจค้นนั้น AOT ชี้แจงว่าหน่วยงานไม่สามารถกำหนดกฎระเบียบด้านความปลอดภัยได้เอง แต่ต้องยึดตามข้อกำหนดของสำนักงานการบินพลเรือนแห่งประเทศไทยอย่างเคร่งครัด

หากผู้โดยสารไม่สบายใจที่จะรับการตรวจค้นในที่สาธารณะ ผู้โดยสารมีสิทธิร้องขอรับการตรวจในห้องตรวจค้นส่วนตัวได้ทันที มาตรฐานนี้ถูกกำหนดไว้แล้วในทุกสนามบินทั้ง 6 แห่ง เพื่อเคารพความเป็นส่วนตัวและสิทธิของผู้โดยสาร เจ้าหน้าที่เทคนิคของ AOT ย้ำ

หากผู้โดยสารพบปัญหาด้านการให้บริการสามารถแจ้งหัวหน้างานประจำจุดนั้น ๆ ได้ทันที ซึ่งทุกจุดจะมีหัวหน้างานดูแลตลอดเวลา นอกจากนี้ยังสามารถร้องเรียนผ่านช่องทางดิจิทัล เช่น คิวอาร์โค้ด เว็บไซต์ โทรศัพท์ และเคาน์เตอร์ประชาสัมพันธ์ โดย AOT ยืนยันว่าทุกข้อร้องเรียนจะได้รับการตรวจสอบและตอบกลับภายใน 15 วันตามระเบียบของราชการ

เพื่อให้การปฏิบัติงานของเจ้าหน้าที่ในทุกสนามบินทั่วประเทศเป็นไปในทิศทางเดียวกัน และมีความเป็นมาตรฐานสากล AOT จะยินดีปรับปรุงหลักสูตรการอบรม และหลักการปฏิบัติต่อผู้โดยสาร แต่ต้องให้สำนักงานการบินพลเรือนแห่งประเทศไทย ซึ่งเป็นหน่วยงานที่ดูแลหลัก ออกกำหนดและออกคู่มือมาตรฐานการให้บริการบุคคลที่มีความหลากหลายทางเพศ

ทางด้าน ตัวแทนของสำนักงานการบินพลเรือนแห่งประเทศไทย (กพท.) ย้ำถึงวัตถุประสงค์ของการตรวจค้นร่างกายว่า ทำไปเพื่อป้องกันการแทรกแซงโดยมิชอบด้วยกฎหมาย ซึ่งเป็นการปฏิบัติตามมาตรฐานสากลขององค์การการบินพลเรือนระหว่างประเทศ (ICAO) พร้อมทั้งอ้างถึงช่องทางการรับเรื่องร้องเรียนผ่านเว็บไซต์ของ กพท. ที่มีอยู่แล้ว

ในเรื่องของห้องน้ำ กพท. ยอมรับว่า ปัจจุบันมีเพียงประกาศเรื่องการจัดสิ่งอำนวยความสะดวกในอาคาร ซึ่งแบ่งประเภทห้องน้ำชายและหญิงเท่านั้น ตาม พ.ร.บ. ควบคุมอาคาร แต่ทาง กพท. มีแผนที่จะปรับปรุงประกาศดังกล่าวในอนาคต แต่ก็ยอมรับว่าในร่างปรับปรุงล่าสุด ยังไม่ได้มีการพิจารณาเรื่องห้องน้ำสำหรับเพศที่หลากหลายเข้าไปด้วย ซึ่ง สุภัทรา นาคะผิว คณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ ได้เสนอให้ กพท. กลับไปพิจารณาเรื่องห้องน้ำ ในร่างประกาศใหม่ด้วย เพื่อให้มีความครอบคลุมมากขึ้น

เช่นเดียวกับ ตัวแทนจากกระทรวงคมนาคมออกมายอมรับว่า กฎกระทรวงที่เกี่ยวข้องกับเรื่องอาคารและการบริการยังไม่ได้เปิดเรื่องความหลากหลายทางเพศ ส่งผลให้แต่ละหน่วยงานยังต้องยึดการออกแบบตามรูปแบบเดิม ซึ่งส่วนใหญ่จะรวมห้องน้ำสำหรับบุคคลพิการเข้าเป็นห้องน้ำ All-Gender นอกจากนี้ ป้ายสัญลักษณ์ต่าง ๆ ก็ยังไม่มีมาตรฐานที่ครอบคลุมสำหรับบุคคลข้ามเพศ ซึ่งสะท้อนให้เห็นว่ากฎหมายยังตามไม่ทันการเปลี่ยนแปลงของสังคม

นโยบายและแนวปฏิบัติของบริษัท รฟม. และ BTS

ในส่วนของระบบขนส่งมวลชนทางราง การรถไฟฟ้าขนส่งมวลชนแห่งประเทศไทย (รฟม.) ซึ่งรับผิดชอบดูแลรถไฟฟ้า 4 สาย ได้แก่ สายสีน้ำเงิน สายสีม่วง สายสีชมพู และสายสีเหลือง ได้มีการจัดเตรียมห้องน้ำสำหรับผู้โดยสารทั่วไป โดยแบ่งเป็นห้องน้ำชาย ห้องน้ำหญิง และห้องน้ำสำหรับคนพิการ

แต่ยังไม่มีการกำหนดนโยบายเฉพาะเจาะจงที่เกี่ยวกับการติดตั้งป้ายสัญลักษณ์ “ห้องน้ำสำหรับทุกคน (All-Gender)” หรือการสร้างห้องน้ำรูปแบบใหม่สำหรับผู้มีความหลากหลายทางเพศ

รฟม. ชี้แจงว่า การเปลี่ยนแปลงใด ๆ ในโครงสร้างพื้นฐานนี้จำเป็นต้องเป็นไปตามนโยบายจากกระทรวงคมนาคมและการออกแบบมาตรฐานกลาง เพื่อให้ทุกสถานีมีรูปแบบเดียวกัน และสามารถปฏิบัติตามกฎหมายและมาตรฐานสากลได้อย่างเคร่งครัด

ทางด้านของบริษัท ระบบขนส่งมวลชนกรุงเทพ จำกัด (มหาชน) (BTS) ซึ่งเป็นผู้บริหารระบบรถไฟฟ้า BTS ก็ประสบข้อจำกัดเช่นเดียวกัน โดยในปัจจุบันสถานีรถไฟฟ้าของ BTS ยังมีข้อจำกัดด้านพื้นที่เนื่องจากโครงสร้างสถานีที่อยู่บนเกาะกลางถนน ทำให้ไม่สามารถขยายหรือปรับปรุงห้องน้ำให้รองรับทุกกลุ่มเป้าหมายได้ในทันที อย่างไรก็ตาม ทาง BTS ได้ระบุว่า มีห้องน้ำชาย ห้องน้ำหญิง และห้องน้ำคนพิการเปิดให้บริการบนสถานีรถไฟฟ้า และยินดีรับฟังข้อเสนอแนะเกี่ยวกับการติดป้ายสัญลักษณ์เพื่ออำนวยความสะดวกให้ผู้โดยสารมีความมั่นใจและลดความสับสนในการใช้งาน

สำหรับรถไฟฟ้าสายสีแดง (SRT) ที่ดูแลโดยการรถไฟแห่งประเทศไทย (รฟท.) ยังคงไม่ได้ข้อสรุปที่ชัดเจนเรื่องนโยบายการจัดทำห้องน้ำหรือป้ายสัญลักษณ์เพิ่มเติม แต่ได้มีการหารือถึงความจำเป็นในการดำเนินการตามแนวทางเดียวกันกับ รฟม. และ BTS เพื่อความเป็นอันหนึ่งอันเดียวกันของระบบขนส่งมวลชนทั้งหมดในกรุงเทพมหานคร

ข้อเสนอจากภาคประชาชนและประสบการณ์ตรง LGBTQIAN+

แม้ประเทศไทยจะมีกฎหมายและข้อกำหนดด้านการบินที่คุ้มครองสิทธิเสรีภาพ ศักดิ์ศรีความเป็นมนุษย์ และกำหนดให้การตรวจสอบผู้โดยสาร ต้องกระทำเท่าที่จำเป็น แต่ในทางปฏิบัติผู้โดยสารที่มีความหลากหลายทางเพศ โดยเฉพาะคนข้ามเพศ ทอม ผู้ชายข้ามเพศ และนอนไบนารียังคงเผชิญปัญหาการเลือกปฏิบัติและอุปสรรคในการใช้บริการสนามบินและสายการบิน ทั้งจากการตีความอัตลักษณ์ทางเพศของเจ้าหน้าที่และข้อจำกัดของระบบบริการ

ทางด้านเครือข่าย LGBTQIAN+ เช่น มูลนิธิเครือข่ายเพื่อนกะเทยเพื่อสิทธิมนุษยชน และ TransEqual ได้เสนอข้อควรพิจารณา เช่น

• หลีกเลี่ยงการกำหนดเอกสารเฉพาะสำหรับคนข้ามเพศ ไม่ควรบังคับใช้บัตรหรือใบรับรองแพทย์เพื่อ พิสูจน์อัตลักษณ์ทางเพศหรือการผ่าตัด ควรใช้เอกสารทางการแพทย์เฉพาะกรณีที่จำเป็นต่อการนำเวชภัณฑ์สำหรับการข้ามเพศขึ้นเครื่องเท่านั้น
• จัดบริการห้องน้ำอย่างครอบคลุมและไม่กระทบสิทธิกลุ่มอื่น ไม่ควรนำป้าย All-Gender ไปติดทับห้องน้ำคนพิการ แต่ควรพัฒนาห้องน้ำตามหลัก Universal Design
• นำเทคโนโลยีมาใช้ในการตรวจสอบยืนยันบุคคล และลดการใช้ดุลยพินิจที่อาจเกิดจากอคติของเจ้าหน้าที่
• กำหนดหลักสูตรอบรมเรื่องสิทธิมนุษยชน สิทธิความหลากหลายทางเพศ ให้เป็นหลักสูตรภาคบังคับสำหรับบุคลากรการบินและเจ้าหน้าที่ไปจนถึงผู้บริหารท่าอากาศยาน
• เปิดโอกาสให้ผู้โดยสารเลือกเพศของเจ้าหน้าที่ตรวจค้นร่างกาย ผู้ตรวจ ต้องแจ้งขั้นตอนก่อนสัมผัสร่างกายทุกครั้ง เช่นเดียวกับแนวปฏิบัติในสหรัฐอเมริกาและแคนาดาที่เปิดโอกาสให้ผู้โดยสารเลือกเจ้าหน้าที่และขอรับการตรวจในพื้นที่ปิดพร้อมบุคคลที่ไว้วางใจได้ในบางกรณี
• จัดพื้นที่ตรวจค้นที่มิดชิด พร้อมบุคคลที่สามร่วมสังเกตการณ์เพื่อคุ้มครองความเป็นส่วนตัวและ ป้องกันการละเมิดสิทธิ
• กำหนดเงื่อนไขใน TOR ให้พนักงานจ้างเหมาทุกกลุ่ม เช่น เจ้าหน้าที่รักษาความปลอดภัย และพนักงานตรวจค้น ต้องผ่านการอบรมด้านสิทธิมนุษยชนและความหลากหลายทางเพศก่อน
• จัดตั้งศูนย์รับเรื่องร้องเรียนหรือสายด่วนภายในสนามบิน พร้อมกลไกส่งเจ้าหน้าที่ระงับเหตุทันที ระบบติดตามผล และปรับปรุงพฤติกรรมของพนักงานที่มีการเลือกปฏิบัติ โดยยกตัวอย่างสนามบินในสหรัฐอเมริกาที่มีหน่วยงาน Office for Civil Rights and Civil Liberties และช่องทางร้องเรียนผ่านแอปพลิเคชัน FlyRights

การยกระดับความเท่าเทียมทางเพศในระบบการบินพลเรือนไม่ใช่เพียงการแก้ไขปัญหาการเลือกปฏิบัติ รายกรณี แต่เป็นการปรับปรุงมาตรฐานบริการ โครงสร้างการบริหาร และกลไกคุ้มครองสิทธิมนุษยชนอย่างเป็นระบบ โดย กพท. และ ทอท. สามารถใช้เป็นมาตรฐานขั้นตอนการปฏิบัติงาน และ TOR เป็นเครื่องมือสำคัญในการขับเคลื่อนมาตรการได้ทันที

เพื่อให้สนามบินไทยเป็นพื้นที่ปลอดภัย เป็นมิตร และเคารพความหลากหลายของผู้โดยสารทุกคน ตลอดจนเสริมสร้างภาพลักษณ์ประเทศไทยในฐานะจุดหมายปลายทางที่เปิดกว้างและยอมรับความหลากหลาย ทางเพศในระดับสากล TransEqual ย้ำ

ณชเล บุญญาภิสมภาร มูลนิธิเครือข่ายเพื่อนกะเทยเพื่อสิทธิมนุษยชน ได้ยกตัวอย่างประสบการณ์ที่ท่าอากาศยานสุวรรณภูมิ ในขั้นตอนการผ่านจุดตรวจหนังสือเดินทางอัตโนมัติ ซึ่งมีเจ้าหน้าที่เลือกใช้สรรพนามเรียกเธอว่า “คุณผู้หญิง” แม้ข้อมูลในหนังสือเดินทางจะระบุคำนำหน้านามว่า “นาย” ตามกฎหมายไทย

โดย ณชเล ระบุว่าเป็นประสบการณ์ที่ดี ที่เจ้าหน้าที่เคารพอัตลักษณ์ตามเพศสภาพ ซึ่งเป็นวิจารณญาณส่วนบุคคลของเจ้าหน้าที่ท่านนั้นเพียงคนเดียว ยังไม่ใช่มาตรฐานขององค์กร ดังนั้นจึงมีความจำเป็นอย่างยิ่งที่จะต้องใช้กลไกการจัดอบรมอย่างเป็นระบบให้กับเจ้าหน้าที่ประจำจุดตรวจทุกคน เพื่อยกระดับความเข้าใจนี้ให้กลายเป็นมาตรฐานการปฏิบัติงานร่วมกันของประเทศ

นอกจากนี้ ณชเลได้นำเสนอรูปแบบโครงสร้างห้องน้ำเพื่อความหลากหลายทางเพศในเดนมาร์ก ที่ออกแบบให้มีทางเข้าเดียวสำหรับคนทุกเพศ แต่เมื่อเดินเข้าไปด้านในแล้ว จึงค่อยแบ่งแยกโซนการใช้งานตามความจำเป็น เช่น โซนโถปัสสาวะ โซนห้องส้วมสำหรับทุกเพศ และโซนอ่างล้างมือ ซึ่งสะท้อนหลักการออกแบบเพื่อทุกคน หรือ Universal Design อย่างแท้จริง

ผลการประชุมและแนวทางปฏิบัติ

แม้ว่าในปัจจุบันจะมีข้อจำกัดทางกฎหมายและโครงสร้างพื้นฐานเดิมยังไม่เอื้ออำนวย แต่จากการประชุมในครั้งนี้ เผยให้เห็นว่าหน่วยงานภาครัฐ รัฐวิสาหกิจและเอกชนได้รับแนวทางที่จะยกระดับการบริการและโครงสร้างพื้นฐานให้สอดรับการสิทธิและความเท่าเทียมทางเพศ ซึ่งถือเป็นก้าวแรกที่สำคัญในการสร้างมาตรฐานการบริการที่เปิดรับและเคารพในความหลากหลายของผู้คนในสังคม

ทางด้าน กสม. ได้แนะนำให้ใช้ “คู่มือการจัดห้องน้ำสาธารณะสำหรับทุกคน (Restroom For All)” ซึ่งจัดทำโดย กรมกิจการสตรีและสถาบันครอบครัว กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ (พม.) ตั้งแต่ปี 2568

เป็นแนวปฏิบัติ ในระหว่างที่ยังไม่มีการแก้ไขกฎหมายหรือมาตรการต่าง ๆ ที่สอดรับกับความหลากหลายทางเพศ พร้อมกับเสนอให้นำป้ายสัญลักษณ์ All-Gender ไปติดตั้งบริเวณหน้าห้องน้ำผู้พิการที่มีอยู่เดิม และมีป้ายบอกทางไปห้องน้ำที่ชัดเจน เพื่อเป็นการแก้ไขปัญหาในระยะสั้นไปก่อน ก่อนจะพัฒนารูปแบบห้องน้ำตามหลัก Universal Design ที่จะเป็นการแก้ปัญหาในระยะยาว

พร้อมกันนี้ในที่ประชุมเห็นพ้องต้องกันว่า ควรมีการสร้างคณะทำงานร่วมกันในการยกระดับมาตรฐานเพื่อความเท่าเทียมทางเพศ โดยให้ พม. ซึ่งเป็นหน่วยงานเชี่ยวชาญด้านนี้ รับบทบาทเป็นเสาหลักในการร่างข้อกำหนด และให้หน่วยงานกำกับดูแลอย่างสำนักงานการบินพลเรือนแห่งประเทศไทย (กพท.) เป็นตัวกลางในการสื่อสารและผลักดันแนวปฏิบัติไปยังสนามบินที่ต่าง ๆ ทั้ง AOT และสนามบินภูมิภาค พร้อมทั้งมีกระบวนการติดตามผลและรับฟังความเห็นจากผู้ใช้งานจริง เพื่อนำมาปรับปรุงคู่มือและเป็นข้อมูลสนับสนุนในการแก้ไขกฎหมายระดับประเทศต่อไปในอนาคต

เนื้อหาที่เกี่ยวข้อง

• ร่าง พ.ร.บ. อุ้มบุญ ทลายข้อจำกัด LGBTQ+ สู่การมีครอบครัว?
• กฎหมายขจัดการเลือกปฏิบัติ ทำไมยังไม่เกิด?
• SOGIESC แนวคิดทลายความเหลื่อมล้ำทางเพศในระบบสุขภาพ