เช็คสิทธิ-การใช้ “บัตรทอง” ในช่วงเวลาน้ำท่วมเมือง

จากสถานการณ์อุทกภัย ปี 69 ที่ครอบคลุม 29 จังหวัดตั้งแต่งภาคภาคกลาง กรุงเทพฯ และปริมณฑล จนถึงภาคตะวันออก ซึ่งส่งผลกระทบต่อประชาชนในหลายพื้นที่ เกิดความยากลำบากในการเข้าถึงบริการทางการแพทย์ สำนักงานหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ (สปสช.) จึงได้ออกแนวทางปฏิบัติ 4 ขั้นตอนดูแลสุขภาพ ช่วงน้ำท่วม เพื่อให้ผู้มีสิทธิหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ หรือสิทธิบัตรทอง 30 บาท ได้รับการรักษาพยาบาลอย่างต่อเนื่องและสะดุดน้อยที่สุด แม้ในภาวะวิกฤต

ขั้นตอนที่ 1 ประเมินอาการของตนเองก่อน

• เจ็บป่วยเล็กน้อย/ไม่ฉุกเฉิน แนะนำให้ใช้บริการปรึกษาแพทย์ออนไลน์ (Telemedicine) เพื่อลดความเสี่ยงและการเดินทาง
• มีนัดรักษา/รับยาประจำ/เป็นผู้ป่วยโรคเรื้อรัง หากไม่สามารถเดินทางตามนัดได้ ห้ามหยุดยาเองเด็ดขาด ให้ติดต่อหน่วยบริการเพื่อหาวิธีรับยาที่เหมาะสม
• เจ็บป่วยฉุกเฉินวิกฤตให้รีบโทรแจ้งสายด่วน 1669 ทันที

ขั้นตอนที่ 2 ไปหน่วยบริการ

• กรณีที่เจ็บป่วยไม่รุนแรง หากไม่สามารถไปหน่วยบริการประจำ (โรงพยาบาล, รพ.สต., คลินิกอบอุ่น) ได้ ก็ยังสามารถใช้สิทธิได้
• กรณีหน่วยบริการปิดจากน้ำท่วม หรือต้องอพยพ ผู้มีสิทธิบัตรทองสามารถเข้ารับบริการที่หน่วยบริการอื่นใดก็ได้ ทั้งในจังหวัดและต่างจังหวัด ครอบคลุมทั้งผู้ป่วยนอก ผู้ป่วยใน และผู้ป่วยโรคเรื้อรัง

ขั้นตอนที่ 3 เลือกช่องทางรับบริการให้เหมาะกับอาการ

• เจ็บป่วยเล็กน้อย/เดินทางไม่สะดวก พบแพทย์ออนไลน์ได้ฟรี ผ่านแอปพลิเคชัน Clicknic หรือ Mordee โดยแจ้งใช้สิทธิบัตรทอง
•  มีนัดรักษา/โรคเรื้อรัง/ยาใกล้หมด ติดต่อหน่วยบริการที่รักษาอยู่ เพื่อประสานงานปรับรอบรับยา หรือเพิ่มจำนวนยาและเวชภัณฑ์ตามความจำเป็น
• ผู้ป่วยไต อย่าหยุดฟอกไตเอง หากไปฟอกไตตามนัดไม่ได้ หรือยา/น้ำยาล้างไตใกล้หมด ให้รีบติดต่อหน่วยบริการที่รักษาอยู่ทันที
• ผู้สูงอายุ, คนพิการ, ผู้มีภาวะพึ่งพิง หากเดินทางไปรับบริการไม่ได้ ให้โทรประสานขอความช่วยเหลือที่สายด่วน 1330

ขั้นตอนที่ 4 เจ็บป่วยฉุกเฉิน ใช้สิทธิอย่างไร?

• ฉุกเฉินทั่วไป (สีเขียว–เหลือง) เข้ารับบริการที่หน่วยบริการในระบบบัตรทองที่ใกล้ที่สุดได้ทั้งของรัฐและเอกชน
• ฉุกเฉินวิกฤต (สีแดง) โทร 1669 ใช้สิทธิ UCEP (Universal Coverage for Emergency Patients) เข้ารักษาที่โรงพยาบาลที่ใกล้ที่สุดได้ทันที ทั้งรัฐและเอกชน โดยไม่ต้องเสียค่าใช้จ่ายจนพ้นภาวะวิกฤต หรือสามารถเคลื่อนย้ายได้อย่างปลอดภัย แต่ไม่เกิน 72 ชั่วโมง

พร้อมกันนี้ สปสช. ได้ระบุ 6 ลักษณะอาการที่อาจเข้าข่ายฉุกเฉินวิกฤต เพื่อให้ประชาชนช่วยกันสังเกต ได้แก่ หมดสติ ไม่รู้สึกตัว, หายใจเร็ว หอบเหนื่อยรุนแรง, ซึมลง เหงื่อแตก ตัวเย็น มีอาการชัก, เจ็บหน้าอกเฉียบพลันรุนแรง, แขนขาอ่อนแรงครึ่งซีก พูดไม่ชัด หรือชักต่อเนื่องไม่หยุด และมีอาการที่มีผลกระทบต่อระบบหายใจ/หมุนเวียนโลหิต/สมอง ที่อาจอันตรายต่อชีวิต

หากประชาชนท่านใดมีข้อสงสัยหรือไม่แน่ใจเกี่ยวกับการใช้สิทธิ สามารถติดต่อสายด่วน สปสช. 1330 ได้ฟรีตลอด 24 ชั่วโมง เพื่อสอบถามสิทธิและขอความช่วยเหลือประสานการเข้ารับบริการได้ทันที

ส่องระบบการแพทย์ช่วงน้ำท่วมเมือง

ในภาวะปกติ สายด่วน สปสช. 1330 ทำหน้าที่เป็นช่องทางสอบถามสิทธิ เปลี่ยนแปลงหน่วยบริการ หรือประสานงานเรื่องร้องเรียนทั่วไป แต่เมื่อเกิดอุทกภัยเป็นวงกว้าง  พัฒนา พร้อมพัฒน์ รัฐมนตรีว่าการกระทรวงสาธารณสุข และประธานกรรมการหลักประกันสุขภาพแห่งชาติ ได้สั่งการให้ สปสช. ยกระดับ 1330 ให้กลายเป็น “ช่องทางเสริมสายด่วนวิกฤต” เพื่อติดตามการเข้าถึงบริการสุขภาพของผู้ป่วยในพื้นที่ประสบภัย

โดยพบปริมาณการติดต่อที่พุ่งสูงขึ้น จากสถิติการติดต่อผ่านสายด่วน 1330 ช่วงวันที่ 26–28 กันยายน 2569 สะท้อนถึงความพึ่งพิงของผู้ร้องเรียนอย่างชัดเจน

• 26 ก.ย. 1,658 สาย
• 27 ก.ย. 2,581 สาย
• 28 ก.ย. 3,163 สาย (เพิ่มขึ้นเกือบเท่าตัวภายใน 3 วัน)

เมื่อวิเคราะห์จำเฉพาะ “ข้อร้องเรียนเกี่ยวกับน้ำท่วม” ระหว่าง 25–28 ก.ย. รวมทั้งสิ้น 949 เรื่อง พบว่าความต้องการของประชาชนหนาแน่นอยู่ในพื้นที่กรุงเทพมหานครถึง 831 เรื่อง (87.5%) ตามด้วย ปทุมธานี (29 เรื่อง), สมุทรปราการ (24 เรื่อง), ระยอง (19 เรื่อง) และ นนทบุรี (18 เรื่อง)

จำแนกความต้องการช่วยเหลือจากภัยน้ำท่วม (สะสม 949 เรื่อง)

นพ.จเด็จ ธรรมธัชอารี เลขาธิการ สปสช. ระบุว่า สปสช. ไม่เพียงแต่ตั้งรับสายเข้า แต่ยังใช้มาตรการ “เชิงรุก (Proactive Outreach)” โดยเจ้าหน้าที่ 1330 ได้โทรออกติดตามผู้ป่วยกลุ่มเปราะบางรวม 1,338 สาย (ติดต่อได้ 734 สาย) เพื่อประเมินว่าผู้ป่วยสามารถไปรับบริการได้ตามนัดหรือไม่ หรือต้องการรถรับส่งพิเศษเพื่อไปฟอกไต

จุดเปราะบางที่สุดของระบบ “ผู้ป่วยฟอกไต”

ข้อมูลเชิงลึกจากการจัดการวิกฤตครั้งนี้ ชี้ให้เห็นว่าระบบสาธารณสุขมี “จุดสุ่มเสี่ยงวิกฤต (Single Point of Failure)” ที่สำคัญ 2 กลุ่ม ซึ่งหากการเชื่อมโยงข้อมูลหลุดลอยเพียงนิดเดียว อาจนำไปสู่การเสียชีวิตของผู้ป่วยได้ทันที

ผู้ป่วยโรคไตวายเรื้อรังระยะสุดท้ายที่ต้องฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียม ไม่สามารถเว้นระยะการรักษาได้เกิน 2–3 วัน หากขาดการฟอกเลือดจะเกิดภาวะน้ำท่วมปอดและโพแทสเซียมในเลือดสูงจนหัวใจวายได้

• ข้อมูลใน กทม. มีผู้ป่วยฟอกเลือดด้วยเครื่องไตเทียมรวม 5,816 ราย
• กลุ่มเสี่ยงสูง จากการนำข้อมูลของสำนักการระบายน้ำ กทม. (26 ก.ย. 69) มาจับคู่กับฐานข้อมูลผู้ป่วย พบว่ามีผู้ป่วย 1,749 ราย อาศัยอยู่ใน 20 เขตที่มีจุดวัดน้ำท่วมบนถนนตั้งแต่ 10 เซนติเมตรขึ้นไป
• พบหน่วยฟอกไตปิดให้บริการชั่วคราว 6 แห่ง ในเขต 4 (สระบุรี), เขต 6 (ระยอง) และเขต 13 (กทม.) เช่น ลาดพร้าว 114 คลินิกเวชกรรม ซึ่งต้องปิดนานกว่า 1 สัปดาห์ กระทบผู้ป่วย 26 ราย

สปสช. ประสานงานร่วมกับ กทม. กระทรวงสาธารณสุข และมูลนิธิเส้นด้าย จัดสรรผู้ป่วยทั้ง 26 รายส่งต่อไปยังหน่วยบริการข้างเคียงได้ครบถ้วน พร้อมผ่อนผันเกณฑ์ “การรับบริการข้ามหน่วยโดยไม่ต้องใช้ใบส่งตัว” จนถึงวันที่ 29 กันยายน 2569

วิกฤตผู้ติดบ้านติดเตียงในเมืองใหญ่

ข้อมูล ณ เดือนมิถุนายน 2569 ระบุว่า กรุงเทพมหานครมีผู้ป่วยติดเตียง 4,787 คนและผู้ติดบ้าน 4,855 คน รวมเกือบ 10,000 คน

เมื่อนำพิกัดบ้านพักมาซ้อนทับ (Overlay) กับแผนที่น้ำท่วม พบว่า มีผู้ป่วยติดบ้านติดเตียงถึง 4,200 คน อาศัยอยู่ในพื้นที่น้ำท่วมระดับปานกลางถึงสูง โดยกระจุกตัวมากที่สุดใน 3 เขต

• เขตสายไหม 378 คน
• เขตสวนหลวง 349 คน
• เขตบางเขน 340 คน

พ.ท.ทพ.ธนศักดิ์ ถัมภ์บรรฑุ รองโฆษก สปสช. สะท้อนบทเรียนสำคัญว่า “ข้อมูลระดับเขตช่วยให้รู้ว่าต้องประสานศูนย์บริการสาธารณสุขใดก่อน แต่ยังบอกไม่ได้ว่าบ้านหลังใดถูกน้ำท่วม หรือใครขาดผู้ดูแล การลงพื้นที่ตรวจสอบรายบุคคล (Case-by-Case Verification) จึงเป็นสิ่งเดียวที่ช่วยชีวิตผู้ป่วยได้จริง”

ขณะที่ภาพรวมความเสียหายของสถานพยาบาลทั่วประเทศ ณ 29 ก.ย. 69 มีสถานบริการได้รับผลกระทบ 73 แห่ง (ส่วนใหญ่เป็น รพ.สต. 57 แห่ง, โรงพยาบาล 9 แห่ง, สสอ. 5 แห่ง และหน่วยบริการปฐมภูมิ 2 แห่ง) แม้ว่าส่วนใหญ่ยังคงเปิดให้บริการได้ แต่ในพื้นที่ กทม. กลับพบโจทย์ที่ซับซ้อนกว่า

“คลินิกชุมชนอบอุ่น” ปิดทำการ

ในพื้นที่กรุงเทพฯ ฝั่งตะวันออก (มีนบุรี, คลองสามวา, วังทองหลาง, สวนหลวง, ลาดกระบัง, ประเวศ) พบคลินิกปฐมภูมิและคลินิกชุมชนอบอุ่นปิดให้บริการชั่วคราวถึง 79 แห่ง จาก 158 แห่งที่รายงานเข้ามา คิดเป็น 50%

สาเหตุหลักไม่ได้เกิดจากตัวอาคารจมน้ำเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจาก “บุคลากรเดินทางมาทำงานไม่ได้” และ “เส้นทางคมนาคมตัดขาด” ซึ่งส่งผลกระทบโดยตรงต่อผู้ป่วยโรคเรื้อรัง (NCDs) ที่ต้องรับยาต่อเนื่อง

การอพยพผู้ป่วยในต่างจังหวัด

ในต่างจังหวัด เขตสุขภาพที่ 6 ถือเป็นพื้นที่ปะทะหลัก โดยเฉพาะ จ.ปราจีนบุรี และ จ.ระยอง

• รพ.เจ้าพระยาอภัยภูเบศร (ปราจีนบุรี) ประสานส่งต่อผู้ป่วยไปยังโรงพยาบาลที่ปลอดภัยแล้ว 413 ราย
• รพ.แกลง (ระยอง) ส่งต่อผู้ป่วย 69 ราย
• ทั้งสองโรงพยาบาลต้องเร่งเคลื่อนย้ายผู้ป่วยทั้งหมดออกจากพื้นที่เนื่องจากน้ำเข้าท่วมตัวอาคารอย่างรวดเร็ว

จาก Telemedicine สู่คลังเวชภัณฑ์สำรอง

นพ.สมฤกษ์ จึงสมาน ปลัดกระทรวงสาธารณสุข ได้เปิดเผยถึงแนวทางการแก้ไขปัญหาเชิงนวัตกรรมตามข้อสั่งการของ รมว.สาธารณสุข เพื่อแก้โจทย์การเข้าไม่ถึงบริการทางการแพทย์ในพื้นที่ปิดล้อม

กรมการแพทย์ร่วมกับ กทม. จัดตั้ง “จุดบริการทางการแพทย์กระทรวงสาธารณสุข” ณ เคหะชุมชนร่มเกล้า ซึ่งเป็นพื้นที่น้ำท่วมขังวิกฤต โดยนำระบบ VDO Call (DMS Tele) บนแอปพลิเคชัน “หมอพร้อม” มาเปิดให้บริการตรวจรักษาทางไกล ผู้ป่วยสามารถพบแพทย์ ประเมินอาการ และรับการจัดส่งยาถึงมือ โดยไม่ต้องเดินทางผ่านพื้นที่น้ำท่วม

องค์การอาหารและยา (อย.) และกรมควบคุมโรค ได้เร่งสำรองเวชภัณฑ์เพื่อรองรับโรคที่มากับน้ำท่วมและโรคระบาดหลังน้ำลด ดังนี้

• ยา Doxycycline (100mg): สำหรับป้องกันและรักษาโรคฉี่หนู (Leptospirosis) สำรองไว้ 1,591,783 แคปซูล
• ชุดยาช่วยเหลือผู้ประสบภัย: 28,877 ชุด
• ชุดตรวจไข้หวัดใหญ่ (Influenza Test Kit): 66,163 ชุด
• ชุดตรวจโรคฉี่หนู (Leptospirosis Rapid Test): 7,979 ชุด
  

อย่างไรก็ตาม มหาอุทกภัยในเดือนกันยายน 2569 ได้พิสูจน์ให้เห็นว่า “สุขภาพ ไม่ใช่แค่เรื่องของแพทย์หรือโรงพยาบาล” แต่เป็นเรื่องของการบริหารจัดการเมือง ระบบข้อมูล โลจิสติกส์ และความร่วมมือระหว่างรัฐกับภาคประชาสังคม

การที่ สปสช., กระทรวงสาธารณสุข, กทม. และหน่วยงานภาคี สามารถประสานงานช่วยชีวิตผู้ป่วยฟอกไต และผู้ป่วยติดเตียงได้นับพันรายในช่วงเวลาเพียงไม่กี่วัน ถือเป็นความสำเร็จของการแก้ไขปัญหาเฉพาะหน้า

แต่การเปลี่ยนการแก้ปัญหาเฉพาะหน้าให้เป็นระบบที่ยั่งยืน คือการ “เชื่อมข้อมูล-เตรียมโลจิสติกส์-ปลดล็อกเกณฑ์” โดยเริ่มจากการนำพิกัดบ้านของผู้ป่วยกลุ่มเปราะบางซ้อนทับลงบนแผนที่เสี่ยงภัยน้ำท่วม (GIS) เพื่อแจ้งเตือนและอพยพเชิงรุกก่อนเกิดวิกฤต ควบคู่กับการจัดทำสัญญาจ้างล่วงหน้าร่วมกับภาคประชาสังคมเพื่อจัดตั้ง “ฟลีตรถกู้ชีพเฉพาะกิจ”

สำหรับรับส่งผู้ป่วยฟอกไตโดยไม่กระทบกับรถฉุกเฉิน EMS พร้อมทั้งกำหนดให้คลินิกปฐมภูมิในเมืองต้องมีแผนความต่อเนื่องทางธุรกิจ เช่น การนำระบบ Telemedicine และร้านยาใกล้บ้านมาใช้แทนกรณีต้องปิดทำการ และปลดล็อกโปรโตคอลให้ผู้ป่วยสามารถข้ามไปรับบริการหรือรับยาทางไปรษณีย์ได้ทันทีที่มีการประกาศภัยพิบัติโดยไม่ต้องรออนุมัติเป็นรายกรณี

บทความที่เกี่ยวข้อง:

• รักษาโรคหัวใจ-หลอดเลือด “บัตรทอง” จ่ายให้แค่ไหน?
• เกณฑ์ใหม่ผู้ป่วยฉุกเฉินใช้สิทธิ UCEP ห้าม รพ. ส่งต่อ-เรียกเก็บเงิน ใน 72 ชม.
• 10 สิทธิประโยชน์ใหม่ ”บัตรทอง” ปี 69 รอรัฐบาลใหม่อนุมัติ