ห้ามเด็กผู้ลี้ภัยเรียนโรงเรียนไทย ทางสองแพร่ง “สิทธิมนุษยชน-ความมั่นคง”

ข้อถกเถียง กรณีการห้ามเด็กในค่าลี้ภัยเข้าเรียนโรงเรียนไทย กำลังเป็นประเด็นร้อนว่าการดำเนินนโยบายดังกล่าวกำลังมองข้ามลักสิทธิมนุษยชน และนโยบายการศึกษาเพื่อทุกคนหรือไม่

ที่ผ่านมาประเทศไทยไม่มีกฎหมายห้ามเด็กผู้หนีภัยจากการสู้รบเรียนโรงเรียนไทย แต่ในทางปฏิบัติยังมีความสับสนด้านกฎระเบียบ ข้อจำกัดด้านพื้นที่ และความมั่นคง ทำให้นักเรียนบางส่วนถูกปฏิเสธหรือเข้าไม่ถึงระบบโรงเรียนรัฐบาล

แม้ตามหลักการแล้ว ประเทศไทยมีนโยบาย “การศึกษาเพื่อทุกคน” (Education for All) และมีมติคณะรัฐมนตรี (ครม.) รองรับสิทธิ์ของเด็กทุกคนบนผืนแผ่นดินไทย กำหนดให้เด็กทุกคนที่ไม่มีสัญชาติไทยหรือไม่มีหลักฐานทะเบียนราษฎร มีสิทธิ์เข้าเรียนในสถานศึกษาไทยได้ตั้งแต่อนุบาลจนจบการศึกษาขั้นพื้นฐาน โดยรัฐบาลสนับสนุนงบประมาณอุดหนุนรายหัวให้อนุญาตให้โรงเรียนรับเด็กเข้าเรียนได้ แม้ไม่มีเอกสารหลักฐานทางทะเบียนราษฎร โดยออกรหัสประจำตัว (G-Code) ให้เพื่อติดตามตัวและออกวุฒิการศึกษา

สาเหตุและอุปสรรคในทางปฏิบัติ  ทำให้บางพื้นที่จึงเข้าเรียนไม่ได้ แม้กฎหมายภาพรวมจะเปิดกว้าง แต่ในระดับพื้นที่มีความขัดแย้งและข้อจำกัดหลายประการ ดังนี้

1. ข้อจำกัดเรื่องการเดินทางออกนอกค่าย (พื้นที่พักพิงชั่วคราว) เด็กผู้หนีภัยส่วนใหญ่พักอาศัยอยู่ใน “พื้นที่พักพิงชั่วคราวจากการสู้รบ” (ค่ายผู้ลี้ภัย) ชายแดน ซึ่งตามกฎหมายความมั่นคง ห้ามบุคคลในค่ายเดินทางออกนอกพื้นที่โดยไม่ได้รับอนุญาต การจะเดินทางออกไปเรียนโรงเรียนไทยที่อยู่นอกค่ายในทุกๆ วัน จึงติดขัดข้อกฎหมายด้านการควบคุมตัวและเขตพื้นที่ความมั่นคง

2. ความสับสนและแนวปฏิบัติของเขตพื้นที่การศึกษาบางโรงเรียนในจังหวัดชายแดน เช่น จังหวัดตาก ปฏิเสธการรับเด็กจากค่ายลี้ภัยเนื่องจากคำสั่งภายในหรือหนังสือแจ้งเตือนจากสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาในท้องถิ่น ที่มักเน้นย้ำเรื่องมาตรการความมั่นคงและเอกสารแสดงตน ทำให้ผู้บริหารโรงเรียนเกิดความกลัวและไม่กล้ารับเด็กเข้าเรียนเพราะเกรงว่าจะผิดระเบียบราชการ

3. ความกังวลเรื่องงบประมาณและภาระภาษีมีกระแสสังคมและมุมมองจากคนในพื้นที่บางส่วนที่กังวลว่า เงินภาษีของคนไทยควรนำมาสนับสนุนเด็กไทยที่ยังขาดแคลนโอกาสก่อน การรับเด็กผู้หนีภัยจำนวนมากเข้ามาในระบบโรงเรียนรัฐบาลอาจทำให้ทรัพยากร บุคลากรครู และงบประมาณอุดหนุนรายหัวของโรงเรียนในพื้นที่ชายแดนไม่เพียงพอ

4. ข้อจำกัดทางภาษาและหลักสูตรเด็กผู้หนีภัยส่วนใหญ่ไม่ได้ใช้ภาษาไทยเป็นหลัก โรงเรียนไทยไม่มีหลักสูตรหรือครูที่รองรับการสอนสองภาษาในระดับที่เพียงพอ รวมถึงหลักสูตรไทยอาจไม่สอดคล้องกับแผนการเดินทางไปประเทศที่สามหรือการผลักดันกลับประเทศต้นทางในอนาคต ทำให้เด็กบางส่วนเลือกเรียนในศูนย์การเรียนรู้ (Learning Center) ภายในค่ายมากกว่า

ข้อเท็จจริง “การศึกษา”ในพื้นที่ชายแดน

จากข้อมูลที่ได้รับการยืนยันโดยแหล่งข่าวในพื้นที่ชายแดน ประกอบกับกรณีศึกษาที่เกิดขึ้นจริง เช่น ประกาศของสำนักงานเขตพื้นที่การศึกษาประถมศึกษา (สพท.) ตาก เขต 2 ที่สั่งห้ามสถานศึกษาในสังกัดรับเด็ก 3 กลุ่มเข้าเรียน ได้แก่ ผู้หนีภัยจากการสู้รบในพื้นที่พักพิงชั่วคราว (ค่ายผู้ลี้ภัย) คนต่างด้าวหลบหนีเข้าเมือง และ ผู้มีภูมิลำเนาในต่างประเทศที่เดินทางไป-กลับ

แม้ว่านโยบายนี้จะผ่อนผันให้เด็กเก่าเรียนต่อจนจบ แต่การงดรับเด็กใหม่ สร้างความเหลื่อมล้ำอย่างเห็นได้ชัด เนื่องจาก ลูกหลานของแรงงานต่างด้าว ที่อาศัยอยู่นอกค่าย (แม้จะเป็นกลุ่มย้ายถิ่นฐานจากเหตุผลเดียวกัน) กลับสามารถสมัครเข้าเรียนในโรงเรียนสังกัดสำนักงานคณะกรรมการการศึกษาขั้นพื้นฐาน (สพฐ.) ได้ตามปกติ

คำอธิบายแหล่งข่าวในกระทรวงศึกษาธิการ ระบุว่านี่เป็นนโยบายเพื่อเป็นการป้องกันการใช้งบประมาณที่ซ้ำซ้อน เนื่องจากเด็กในพื้นที่พักพิงชั่วคราวมีองค์กรเอกชนระหว่างประเทศ (NGOs) และ UNHCR คอยสนับสนุนงบประมาณการจัดการศึกษาภายในค่ายอยู่แล้ว

แต่เสียงสะท้อนจากผู้ปกครองในศูนย์พักพิง ที่อยากส่งลูกมาเรียนในโรงเรียนสังกัด สพฐ. เพราะ โรงเรียนในพื้นที่พักพิงเน้นการสอนภาษาอังกฤษและภาษาชาติพันธุ์ (เช่น กะเหรี่ยง หรือพม่า) เพื่อเตรียมพร้อมสำหรับการตั้งถิ่นฐานในประเทศที่สาม (Third-country Resettlement) แต่ไม่มีการสอนภาษาไทยในหลักสูตร

แม้ในอดีตจะมีผู้ลี้ภัยได้ไปประเทศที่สามหลักแสนคน แต่ในปัจจุบัน UNHCR ระบุว่า สถิติทั่วโลกมีผู้ลี้ภัยเพียง น้อยกว่า 1% เท่านั้นที่ได้รับการตั้งถิ่นฐานใหม่ในประเทศที่สาม

การที่ผู้ลี้ภัยกว่า 80,000–90,000 คน ต้องพำนักติดค้างอยู่ในไทยมายาวนานหลายทศวรรษ ทำให้ภาษาไทย กลายเป็นทักษะชีวิตที่จำเป็น หากลูกๆ สื่อสารภาษาไทยได้ พวกเขาจะสามารถสื่อสาร ทำงาน หรือแสวงหาโอกาสในประเทศไทยได้ดีกว่าการรอคอยโอกาสไปประเทศที่สามที่เลือนราง

ย้อนดูข้อกฎหมาย มติ ครม. กับ ประกาศ ศธ. ล่าสุด

เมื่อตรวจสอบด้านข้อกฎหมายและนโยบายรัฐ จะพบความย้อนแย้งระหว่าง เจตนารมณ์ทางกฎหมาย กับ การปฏิบัติในระดับพื้นที่

• มติ ครม. 5 กรกฎาคม 2548: กำหนดให้รัฐขยายโอกาสทางการศึกษาแก่บุคคลที่ไม่มีสถานะทางทะเบียนราษฎรหรือไม่มีสัญชาติไทย โดยรับเข้าเรียนได้ตั้งแต่ระดับอนุบาลถึงปริญญาตรี
• ประกาศ ศธ. ปรับปรุงล่าสุด (มกราคม 2569 / ธันวาคม 2568): กระทรวงศึกษาธิการปรับปรุงประกาศการรับนักเรียนที่ไม่มีสัญชาติไทย เพื่อให้สอดคล้องกับความเห็นคณะกรรมการกฤษฎีกา (เรื่องเสร็จที่ 681/2568) โดยระบุเน้นย้ำว่า “เด็กทุกคนที่พำนักอยู่ในประเทศไทย” มีสิทธิเข้าศึกษาขั้นพื้นฐานโดยไม่เก็บค่าใช้จ่ายแต่ปัญหาในทางปฏิบัติ
• สพฐ. และฝ่ายความมั่นคงตีความว่า เด็กในค่ายผู้ลี้ภัยถูกจำกัดพื้นที่ให้อยู่ภายใต้กฎหมายความมั่นคง และมีระบบสวัสดิการแยกต่างหาก จึงเกิดมาตรการในระดับเขตพื้นที่สั่งห้ามรับเด็กจากค่ายเข้าเรียนในระบบ สพฐ. ซึ่งภาคประชาสังคมและคณะกรรมการสิทธิมนุษยชนแห่งชาติ (กสม.) มองว่าขัดต่ออนุสัญญาว่าด้วยสิทธิเด็ก (CRC) ที่ไทยเป็นภาคี

งบประมาณรายหัว และแนวโน้มเด็กต่างด้าวในระบบไทย

เพื่อวิเคราะห์ความคุ้มค่าทางเศรษฐศาสตร์ จำเป็นต้องมองตัวเลขอุดหนุนรายหัวและจำนวนผู้เรียนในระบบ โดยข้อมูลจาก  สพฐ.ระบุ งบประมาณรายหัวนักเรียน ปี 2569 (ภาคเรียนที่ 2/2568,ภาคเรียนที่ 1/2569)  

เด็กที่ไม่มีสัญชาติไทยในระบบโรงเรียนไทย จะได้รับการออก “รหัส G” (G-Code)โดยกระทรวงศึกษาธิการ ซึ่งแนวโน้ม 5 ปีที่ผ่านมา จำนวนเด็กกลุ่ม G-Code ในระบบ สพฐ. มีแนวโน้มปรับตัวสูงขึ้นอย่างต่อเนื่อง ปัจจุบันมีเด็กกลุ่มไม่มีสัญชาติไทยและเด็กต่างด้าวเรียนอยู่ในระบบการศึกษาไทยรวมทุกระดับชั้นมากกว่า 1.5 – 2 แสนคนทั่วประเทศ

ปัจจัยเร่งมาจากสถานการณ์ความไม่สงบในประเทศพม่าตั้งแต่ปี 2564 เป็นต้นมา ทำให้มีครอบครัวอพยพข้ามแดนเข้ามาทำงานและพำนักในไทยเพิ่มขึ้นอย่างมาก

ระบบการศึกษาของเด็กต่างด้าวในปัจจุบัน

เด็กต่างด้าวในไทยแบ่งออกเป็น 3 เส้นทางหลัก

1. โรงเรียนในระบบรัฐ (สพฐ.) ได้รับวุฒิการศึกษาตามกฎหมายไทย แต่เข้าถึงได้ยากสำหรับเด็กในค่ายอพยพ
2. ศูนย์การเรียนเด็กต่างด้าว (Learning Centers) จัดตั้งโดย NGO หรือชุมชน จัดการเรียนการสอนเน้นภาษาแม่และภาษาไทย แต่หลายแห่งไม่มีวุฒิการศึกษารองรับตามกฎหมายไทย
3. การศึกษาในพื้นที่พักพิง (ค่ายผู้ลี้ภัย): มุ่งเน้นเพื่อการย้ายถิ่นฐาน แต่ขาดเชื่อมโยงกับบริบทสังคมไทย

ข้อถกเถียงระหว่าง 2 แนวคิด

ขณะที่ข้อถกเถียงแบ่งออกเป็น 2 แนวทาง โดยฝ่ายที่เห็นว่าควรสนับสนุนให้เด็กในค่ายผู้ลี้ภัยเรียนในโรงเรียนไทย มองว่าการให้การศึกษาแก่เด็กกลุ่มนี้จะช่วยลดปัญหาสังคม อาชญากรรม ยาเสพติด และเป็นการเตรียมความพร้อมด้านแรงงานที่มีทักษะเพื่อรองรับสังคมสูงวัยของประเทศไทยในอนาคต

ขณะที่ ฝ่ายคัดค้านมองว่าสถานะของผู้หนีภัยคือผู้พำนักชั่วคราวที่ต้องรอการส่งกลับประเทศต้นทาง การเปิดให้เข้าสู่ระบบโรงเรียนไทยอย่างเสรีอาจเป็นการสร้างภาระผูกพันระยะยาวและกระทบต่อความมั่นคงชายแดน

ทั้งนี้ หากสำรวจข้อดี ในมิติทางเศรษฐกิจ ประเทศไทยกำลังก้าวเข้าสู่ สังคมสูงวัยขั้นสุดยอด การลงทุนศึกษาให้กับเด็กต่างด้าวเป็นการสร้าง “แรงงานมีทักษะ” ที่พูดภาษาไทยได้ เข้าสู่ระบบภาษีและตลาดแรงงานไทยในอนาคต

กล่าวโดยสรุป มิติความมั่นคงและสังคม ช่วยลดปัญหาอาชญากรรม ยาเสพติด และการถูกหลอกลวงเข้าสู่ขบวนการค้ามนุษย์ การศึกษาช่วยสร้างภูมิคุ้มกันทางสังคม แต่ยังมีคำถามเรื่องงบประมาณ ที่ต้องจัดสรรค่ารายหัวจากภาษีประชาชนไทย และงานของครูและโรงเรียนในพื้นที่ชายแดนที่ต้องจัดการเรียนการสอนภาษาไทยเป็นภาษาที่สอง

เนื้อหาที่เกี่ยวข้อง :

• เปิดรับฟังความเห็น ร่างพ.ร.บ.การศึกษาฉบับใหม่
• ปรับสูตรจัดสรรงบฯ เร่งพัฒนา ‘ทุนมนุษย์’
• ก้าวข้าม ‘ห้องเรียน’ สู่ ‘พัฒนาทุนมนุษย์’ โจทย์ใหม่ พ.ร.บ.การศึกษาไทย