“วิกฤตอาหาร” ซ้อน “วิกฤตพลังงาน” จากสงครามตะวันออกกลาง

เมื่อเกิดสงครามหรือความไม่สงบในตะวันออกกลางขึ้น สิ่งแรกที่คนทั่วโลกคำนึงถึงคือ ราคาน้ำมัน ด้วยเพราะเป็นผลกระทบที่เกิดขึ้นไวและทันที แต่มีอีกสิ่งหนึ่งที่เป็นผลกระทบหนักคือ “ปุ๋ยยูเรีย” (Urea fertilizer)

ข้อมูลจาก World Economic Forum ชี้ปุ๋ยจำนวนมากของโลกถูกส่งผ่านช่องแคบฮอร์มุซ เนื่องจากประเทศในตะวันออกกลาง เช่น สหรัฐอาหรับเอมิเรตส์ กาตาร์  และซาอุดิอาระเบีย เป็นผู้ผลิตรายใหญ่ของโลก (Top suppliers)

ประเทศที่พึ่งพาปุ๋ยจากตะวันออกกลางในปริมาณมหาศาล คือ อินเดีย สหรัฐอเมริกา และออสเตรเลีย โดยประเทศอินเดียซื้อปุ๋ยยูเรีย จากภูมิภาคนี้มากถึง 40% ในขณะที่ออสเตรเลียพึ่งพาปุ๋ยจากภูมิภาคนี้มากกว่าครึ่งหนึ่งของปริมาณที่ใช้ทั้งหมด

ส่วนประเทศไทยพึ่งพาปุ๋ยแอมโมเนีย (ซึ่งเป็นสารตั้งต้นหลักในการผลิตปุ๋ยยูเรีย) จาก กาตาร์ ซาอุดิอาระเบีย และบาห์เรน มากที่สุด นอกจากนี้ อินโดนีเซียและเกาหลีใต้ ก็ประสบกับการขาดแคลนของปุ๋ยยูเรียในช่วงหลายปีที่ผ่านมา

ข้อมูลตามภาพด้านล่างนี้ สะท้อนให้เห็นว่าประเทศใดบ้างที่พึ่งพาการนำเข้าปุ๋ยแอมโมเนีย ที่เป็นสารตั้งต้นในการทำปุ๋ยยูเรียจากตะวันออกกลาง ฉะนั้นแล้วไม่ว่าจะเป็นการส่งออกจากปุ๋ยแอมโมเนียหรือปุ๋ยยูเรียที่ลดลง สุดท้ายก็สร้างผลกระทบในวงกว้าง

ในสหรัฐฯ ปุ๋ยยูเรียที่เดินทางมาถึงเมืองท่า อย่างนิวออลีนส์ ขึ้นราคาไปแล้วที่ 17% ทั้งนี้ทั้งนั้น สงครามครั้งนี้ไม่ใช่เหตุการณ์ ‘ช็อก’ ครั้งแรก เพราะการบุกรุกของรัสเซียในยูเครนทำให้เกิดภาวะช็อกของอุปทานปุ๋ยก่อนหน้านี้แล้ว และยังคงส่งผลถึงราคาปุ๋ยถึงปัจจุบัน

หากถามว่า ทำไมปุ๋ยถึงมาจากภูมิภาคนี้มาก? เหตุผลง่ายๆ คือ ราคาก๊าซธรรมชาติที่ถูก และทรัพยากรของก๊าซธรรมชาติที่อุดมสมบูรณ์ในภูมิภาคนี้

มากกว่านี้ John Letzing นักข่าวสายเศรษฐศาสตร์ของ World Economic Forum ใช้คำว่า “Fertilizer access has always been a non-negotiable” แปลว่า การเข้าถึงปุ๋ยเป็นสิ่งที่ต่อรองไม่ได้ เหตุผลก็เพราะว่า

1. การบุกรุกของรัสเซียในยูเครนทำให้สหรัฐฯ และสหภาพยุโรปแบนการซื้อปุ๋ยยูเรียจากรัสเซีย
2. ประเทศจีน ซึ่งโดยปกติแล้วเป็นผู้ส่งออกรายใหญ่ของโลก ได้แบนการส่งออกปุ๋ยยูเรียจากประเทศตนเองในปี 2024 เป็นต้นมา เพื่อที่จะช่วยรักษาราคาปุ๋ยให้กับเกษตรกรในประเทศ

ฉะนั้นแล้ว ด้วยตัวเลือกอื่นที่หายไปหรือลดลง ทำให้ตะวันออกกลางจึงกลายเป็นแหล่งพึ่งพาปุ๋ยหลักๆ แห่งใหม่ในช่วงที่ผ่านมา

Gulf states กระทบหนัก พึ่งพาอาหารนำเข้า–เทคโนโลยีผลิตน้ำจืด

เมื่อปุ๋ยส่งออกไม่ได้ อาหารก็นำเข้าไม่ได้เช่นเดียวกัน ช่องแคบฮอร์มุซไม่ใช่แค่เส้นทางเดินเรือของปุ๋ยอย่างเดียว แต่ประเทศในภูมิภาคตะวันออกกลางก็พึ่งพาอาหารนำเข้าในจำนวนมากเช่นเดียวกัน

Michael Werz นักวิชาการอาวุโสของ จาก Council on Foreign Relations อธิบายบริบทของประเทศในตะวันออกกลางว่าเป็น ‘import-dependent’ เกือบจะทั้งหมด หรือแปลได้ว่า เป็นกลุ่มประเทศที่พึ่งพาแหล่งอาหารจากนอกประเทศโดยล้วน ๆ ยกตัวอย่าง มีการน้ำเข้าข้าว 77% ข้าวโพด 89% ถั่วเหลือง 95% และน้ำมันพืช 91%

ทั้งนี้ ประเทศตะวันออกกลางเป็นกลุ่มที่บริโภคข้าวสาลีในปริมาณที่สูง และราคาอาหารก็ได้เพิ่มขึ้นสูงเป็นที่เรียบร้อยแล้ว

นอกจากนี้  ‘น้ำ’ เป็นสิ่งที่น่ากังวลในภูมิภาคตะวันออกกลาง ภูมิภาคมีการพึ่งพาเทคโนโลยีผลิตน้ำจืดจากน้ำทะเลอย่างมาก ในภูมิภาคมีโรงงานมากกว่า 400 กว่าแห่งที่สามารถผลิตน้ำจืดจากทะเลได้มากถึง 40% ของปริมาณทั่วโลก

ประเทศคูเวตพึ่งพาแหล่งน้ำจากเทคโนโลยีนี้มากถึง 90% โอมานพึ่งพา 86% และซาอุดิอาระเบีย พึงพาแหล่งน้ำจืดนี้อยู่ที่ 70% การจู่โจมของระเบิดและอาวุธสงครามที่เกิดขึ้นใกล้เคียงกับโรงงานผลิตน้ำ เพิ่มความเสี่ยงต่อความเป็นอยู่ของผู้คนจำนวนมากถึง 100 ล้านคน

ยิ่งไปกว่านี้ มีการพูดถึง ‘food weaponization’ หรือการนำอาหารมาเป็นเครื่องมือทางสงคราม นิยามของ food weaponization คือ การจงใจให้เกิดความอดอยาก การขัดขวาง supply chain การผลิตและขนส่งอาหาร เพื่อบรรลุเป้าหมายและผลประโยชน์ทางการเมือง

นี่ไม่ใช่เรื่องใหม่ แต่เคยเกินขึ้นมาก่อนแล้ว ที่มีการนำเรื่องความมั่นคงทางอาหารมาเป็นยุทธศาสตร์รัฐ ไม่ว่าจะเป็นการต่อรอง บีบบังคับ หรือทำลายฝ่ายตรงข้าม ยกตัวอย่าง ความขัดแย้งระหว่างรัสเซีย-ยูเครน มีการใช้ข้าวสาลีเป็นเครื่องมือในการต่อรองกับฝั่งตะวันตกและกลุ่มประเทศกำลังพัฒนา หรือสงครามที่กำลังเกิดขึ้นอยู่ในกลุ่มประเทศอ่าวเปอร์เซียควบคุมการส่งปุ๋ยไนโตรเจนมากถึง 1 ใน 3 ของโลก ทำให้พื้นที่มีอำนาจต่อรองสูงและสามารถทำให้ราคาสินค้าเกษตรทั่วโลกพุ่งขึ้นทันที

ความเปราะบางของเกษตรสมัยใหม่

บทวิเคราะห์จาก Project Syndicate ในบทความ The Iran War Could Trigger a Global Food Crisis  ให้มุมมองว่า ระบบอาหารของโลกในปัจจุบันพึ่งพาการใช้สารเคมีและพลังงานอย่างมาก (เป็น Inputs ที่มหาศาลในการผลิต)

ด้วยเหตุนี้ สงผลให้ความมั่นคงทางอาหารจึงผูกติดกับความมั่นคงทางพลังงาน และเส้นทางเดินเรืออย่างแยกไม่ออก เพราะฉะนั้นการหยุดชะงักที่เกิดขึ้นจากความขัดแย้งหรือสงครามเพียงจุดเดียว จึงสามารถส่งผลกระทบไปถึงจานอาหารของคนทั่วโลกได้

สามารถอธิบายให้เห็นภาพอย่างง่ายๆ ได้ว่า เมื่อเส้นทางเดินเรือถูกชะงัก ราคาปุ๋ยจะสูงขึ้น และส่งผลให้ต้นทุนทางเกษตรทั่วโลกสูงขึ้น ผลที่ตามมาคือผลผลิตทางการเกษตรจะลดลง โดยเฉพาะเกษตรกรในประเทศที่กำลังพัฒนาที่ไม่มีต้นทุนหรือกำลังทรัพย์ในการซื้อปุ๋ย นำไปสู่การเก็บเกี่ยวที่ลดลง และเมื่อผลผลิตน้อยลงในขณะที่ความต้องการยังคงเดิม จะส่งผลให้ราคาอาหารทั่วโลกจะพุ่งสูง และซ้ำเติมวิกฤตเงินเฟ้อเข้าไปอีก

ด้วยเหตุผลนี้และการวิเคราะห์ไปข้างหน้า Bram Govaerts และ Sharon Burke ผู้เขียนบทวิเคราะห์นี้เขียนไว้ว่า “Consequences may show up at dinner table, not the gas pump” แปลว่า ผลกระทบจะปรากฏขึ้นบนโต๊ะอาหาร ไม่ใช่ที่ปั๊มน้ำมัน

หรือนี้เป็นคำเตือนว่าผลกระทบที่จะเกิดขึ้นจริง ๆ ที่อาจจะไม่เห็นผลในวันนี้เหมือนราคาน้ำมัน แต่จะยิ่งชัดเจนขึ้นในวันข้างหน้า เมื่อพบว่าอาหารที่วางบนโต๊ะมีน้อยลง และราคาที่ต้องจ่ายแพงขึ้นอย่างมาก

เนื้อหาที่เกี่ยวข้อง:

• สินค้าเกษตร 5 ชนิดกระทบหนัก “ต้นทุนพุ่ง-ตลาดหาย”จากสงคราม
• แหล่งอาหารเชียงใหม่บนความเสี่ยง พึ่งพาสูงทั้ง “ใน-นอก” ประเทศ (1)
• ‘สภาอาหาร’ กลไกขับเคลื่อนความมั่นคงทางอาหาร : บทเรียนจากเชียงใหม่ (2)