โครงสร้าง พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ และภูมิทัศน์ใหม่ของกระบวนการพูดคุยสันติภาพชายแดนใต้/ปาตานี (1)

ตลอดระยะเวลาดังกล่าว รัฐไทยได้ปรับเปลี่ยนแนวทางจากการใช้มาตรการทางทหารและการบังคับใช้กฎหมายพิเศษเป็นหลัก มาสู่การเปิดพื้นที่ทางการเมืองผ่าน “กระบวนการพูดคุยสันติภาพ” (Peace Dialogue Process) ซึ่งริเริ่มอย่างเป็นทางการครั้งแรก เมื่อปี 2556³ กระบวนการนี้ดำเนินมาอย่างต่อเนื่องท่ามกลางความผันผวนของภูมิทัศน์ทางการเมืองไทยและการปรับเปลี่ยนยุทธศาสตร์ของกลุ่มผู้เห็นต่างจากรัฐ¹

ในบริบทของการจัดโครงการเครือข่ายสื่อเพื่อสันติภาพฯ ระหว่างวันที่ 17-19 กรกฎาคม พ.ศ. 2569 เอกสารนี้ จัดทำขึ้นเพื่อสร้างกระบวนการเรียนรู้สำหรับเสริมสร้างความเข้าใจให้แก่สื่อมวลชนรุ่นใหม่เกี่ยวกับโครงสร้างเชิงสถาบัน พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ พลวัตของคู่ขัดแย้ง ปัจจัยเชิงโครงสร้างที่ส่งผลต่อความก้าวหน้าหรือชะงักงันของกระบวนการ ตลอดจนข้อท้าทายใหม่ของคณะพูดคุยชุดปัจจุบันใน “ซีซั่นใหม่” ภายใต้การนำของรัฐบาลพลเรือนที่มีนายอนุทิน ชาญวีรกูล ดำรงตำแหน่งนายกรัฐมนตรี⁷

1.กรอบแนวคิดเชิงทฤษฎี: โครงสร้าง 3 Track และพลวัตในสมการสันติภาพ

การทำความเข้าใจกลไกการสร้างสันติภาพชายแดนใต้/ปาตานี จำเป็นต้องเข้าใจแบบจำลอง 3 Track ของการสร้างสันติภาพ (Three-Track Model of Peacebuilding) ซึ่งพัฒนาโดย John Paul Lederach⁹ แบบจำลองนี้แบ่งแยกตัวแสดงที่มีอิทธิพลต่อกระบวนการสันติภาพออกเป็น 3 ระดับหลัก เพื่ออธิบายโครงสร้างเชิงอำนาจและพลวัตการเชื่อมโยงการปฏิสัมพันธ์ในสังคมขัดแย้ง⁹:

• Track 1: ระดับบน (Top Leadership): ประกอบด้วยกลุ่มผู้มีอำนาจตัดสินใจเชิงนโยบายและการทหารอย่างเป็นทางการ⁹ ฝ่ายไทยคือ นายกรัฐมนตรี, สมช., และคณะพูดคุยสันติสุขฯ⁹ ฝ่ายผู้เห็นต่างคือ สภาการนำและคณะเจรจาหลักของ BRN⁹ ตัวแสดงใน Track นี้เน้นการพูดคุยอย่างเป็นลายลักษณ์อักษรบนโต๊ะเจรจาและการลงนามในแผนยุทธศาสตร์ความมั่นคงระดับชาติ³
• Track 2: ระดับกลาง (Middle-Range Leadership): ประกอบด้วยผู้นำทางความคิดที่มีอิทธิพลต่อสังคมแต่ไม่มีอำนาจรัฐโดยตรง เช่น นักวิชาการ, ผู้นำศาสนา, เครือข่ายองค์กรพัฒนาเอกชน (NGOs) และแกนนำภาคประชาสังคม เช่น เครือข่าย Insider Peacebuilders Platform (IPP), คณะทำงานวาระผู้หญิงชายแดนใต้ (PAW) และสมัชชาประชาสังคมเพื่อสันติภาพ (CAP)¹⁴ เป็นต้น
• Track 3: ระดับล่าง (Grassroots Leadership): ประกอบด้วยประชาชนฐานรากในพื้นที่, แกนนำชุมชนระดับหมู่บ้าน, สตรี, เด็กและเยาวชน, และเหยื่อหรือครอบครัวผู้ได้รับผลกระทบจากความรุนแรง⁹
  • ทำไมบทบาทของภาคประชาสังคม (Track 2) จึงเป็นหัวใจสำคัญ?
    • บนโต๊ะเจรจาระดับ Track 1 มักติดอยู่ในสภาวะ “ติดหล่ม” หรือ “ชะงักงัน” จากสภาวะความตึงเครียดทางการทหารและการเมืองส่วนกลาง⁶ ขณะที่ Track 3 เผชิญกับสภาวะความหวาดกลัวและไร้อำนาจต่อรองเชิงโครงสร้าง¹⁶ บทบาทของ Track 2 จึงทำหน้าที่เป็น “สะพานเชื่อมแนวราบและแนวดิ่ง” (Horizontal & Vertical Integration)⁹ ด้วยการเป็นตัวกลางในการแปลงประเด็นข้อเรียกร้องทางการเมืองและสิทธิมนุษยชนจากล่างขึ้นบน (Bottom-up) และแปลงกลไกความตกลงบนโต๊ะเจรจาลงสู่สภาวะความจริงในพื้นที่ (Top-down) เพื่อลดความหวาดระแวงและค้ำประกันไม่ให้กระบวนการสันติภาพระดับรัฐล่มสลายลงโดยง่าย²⁰

2.โครงสร้างเชิงสถาบันและกลไกบริหารราชการของฝ่ายรัฐไทย

โครงสร้างเชิงสถาบันของกระบวนการพูดคุยสันติภาพชายแดนใต้/ปาตานี มีการออกแบบและจัดตั้งกลไกการทำงานที่มีความสลับซับซ้อน โดยแบ่งออกเป็นความสัมพันธ์ในสองมิติหลัก ได้แก่ มิติแนวดิ่ง (Vertical Integration) ซึ่งเชื่อมโยงนโยบายความมั่นคงระดับชาติเข้าสู่กลไกการปฏิบัติงานในพื้นที่ และมิติแนวราบ (Horizontal Engagement) ซึ่งเป็นการปฏิสัมพันธ์ระหว่างรัฐไทย คู่ขัดแย้งหลัก ผู้ประสานงานระหว่างประเทศ และภาคประชาสังคมในพื้นที่²⁰

• โครงสร้าง 3 ระดับ: ที่มาและข้อจำกัดทางกฎหมายของฝ่ายรัฐไทย

แม้ว่ารัฐบาลไทยจะริเริ่มพูดคุยสันติภาพอย่างเป็นทางการในระดับ Track 1 ในปี 2556³ แต่ “โครงสร้างระบบราชการเพื่อรองรับการพูดคุยอย่างเป็นระบบ” นั้นเพิ่งถูกสถาปนาขึ้นหลังการรัฐประหาร พ.ศ. 2557 โดยรัฐบาล พล.อ. ประยุทธ์ จันทร์โอชา ได้ลงนามใน คำสั่งสำนักนายกรัฐมนตรีที่ 230/2557 เรื่อง “การจัดตั้งกลไกขับเคลื่อนกระบวนการพูดคุยเพื่อสันติสุขจังหวัดชายแดนภาคใต้” เมื่อวันที่ 26 พฤศจิกายน พ.ศ. 2557²⁴ เพื่อจัดระเบียบการเจรจาออกเป็น 3 ระดับอย่างบูรณาการ¹¹ ได้แก่:

1. ระดับนโยบาย (Policy Level): มีสภาความมั่นคงแห่งชาติ (สมช.) ทำหน้าที่เลขาธิการประสานงาน โดยมีคณะกรรมการอำนวยการพูดคุยเพื่อสันติสุขจังหวัดชายแดนภาคใต้ (คปต.) ซึ่งมีนายกรัฐมนตรีเป็นประธาน ทำหน้าที่กำหนดกรอบแนวทาง ยุทธศาสตร์ และขอบเขตการพูดคุย⁵
2. ระดับการพูดคุย (Dialogue Level): นำโดย “คณะพูดคุยสันติสุขจังหวัดชายแดนภาคใต้” (Peace Dialogue Panel) มีหัวหน้าคณะพูดคุยฯ (Chief of Peace Dialogue) เป็นผู้แทนอย่างเป็นทางการในการเจรจาโดยตรงกับคู่ขัดแย้ง¹¹
3. ระดับการประสานงานและสนับสนุนในพื้นที่ (Operational Level): ขับเคลื่อนโดยกองอำนวยการรักษาความมั่นคงภายในภาค 4 ส่วนหน้า (กอ.รมน.ภาค 4 สน.) และคณะประสานงานระดับพื้นที่ (สล.3) ทำหน้าที่รับฟังความคิดเห็นและประสานงานลดความรุนแรงในระดับพื้นที่¹¹

เงื่อนไขและคอขวดเชิงโครงสร้างกฎหมาย: การตั้งคณะพูดคุยและกำหนดกลไกเจรจาทั้งหมดนี้ตั้งอยู่บนฐานกฎหมายของ มาตรา 11 (5) และ (6) แห่งพระราชบัญญัติระเบียบบริหารราชการแผ่นดิน พ.ศ. 2534 ซึ่งให้อำนาจนายกรัฐมนตรีในการออกคำสั่งทางบริหาร²⁵   ทว่า โครงสร้างการรองรับการพูดคุยฯ นี้กลับมิได้วางอยู่บนฐานของ พระราชบัญญัติเฉพาะ (Statutory Law) ที่ผ่านการรับรองจากรัฐสภา แต่ใช้รูปแบบ “คำสั่งสำนักนายกรัฐมนตรี”²⁸ ส่งผลให้กลไกการพูดคุยมีความอ่อนไหวสูงมากต่อเสถียรภาพทางการเมืองส่วนกลาง ทุกครั้งที่มีการเปลี่ยนผ่านคณะรัฐมนตรี ประกาศยุบสภา หรือเปลี่ยนตัวนายกรัฐมนตรี คณะพูดคุยจะสิ้นสภาพไปโดยอัตโนมัติทันที²⁹ เป็นเหตุผลสำคัญที่ทำให้รัฐไทยจำเป็นต้องลงนามแต่งตั้งหัวหน้าคณะพูดคุยและรื้อฟื้นองค์กรใหม่ทุกครั้งเมื่อมีการเปลี่ยนขั้วอำนาจ⁶

• พลวัตการแข่งขันเชิงโครงสร้าง: ที่มาของ สล.3 และกลไก คพท.

เนื่องจากโครงสร้างอำนาจรัฐไทยตระหนักดีว่า ภาคประชาสังคมในระดับ Track 2 และประชาชนในระดับ Track 3 มีความตื่นตัวและมีอิทธิพลต่อการกำหนดทิศทางความคิดของคนในพื้นที่อย่างสูง⁹ กองอำนวยการรักษาความมั่นคงภายในภาค 4 ส่วนหน้า (กอ.รมน.ภาค 4 สน.) จึงได้ออกแบบกลไกเพื่อเข้าไปทำงานแข่งขัน คอยควบคุม และสอดส่องการขยายตัวของกลุ่มประชาสังคมเหล่านี้ผ่านกลไกประสานงานระดับพื้นที่:

• คณะประสานงานระดับพื้นที่ (สล.3): ถูกตั้งขึ้นเพื่อเป็นกลไกอย่างเป็นทางการของรัฐในการเชื่อมต่อและรับฟังข้อเสนอแนะจากระดับพื้นที่เพื่อขึ้นสู่ระดับบน²⁴
• คณะขับเคลื่อนการพูดคุยสันติสุขระดับพื้นที่ (คพท.): เป็นกลไกที่ กอ.รมน. ภาค 4 ส่วนหน้า จัดตั้งขึ้นมาใหม่เพื่อเดินสายเปิดเวทีในระดับพื้นที่ (กว่า 80 เวที) ทำหน้าที่สร้างความเข้าใจ และรับฟังความต้องการจากชาวบ้านฐานรากโดยตรง³²

กลไกเหล่านี้ถูกใช้เป็นเสมือน “ตาข่ายสอดส่อง” และกลยุทธ์การเมืองนำการทหารของกองทัพ เพื่อป้องกันไม่ให้ภาคประชาสังคมและกลุ่มเคลื่อนไหวที่มีความแหลมคมทางการเมืองเข้ามาครอบงำความคิดของคนในระดับ Track 3 จนนำเสนอประเด็นที่ขัดแย้งต่อโครงสร้างของรัฐไทยในอนาคต³²

3.ตารางเปรียบเทียบตัวละครและบทบาทเชิงยุทธศาสตร์ในกระบวนการพูดคุยสันติภาพ

ตารางเปรียบเทียบตัวละครและบทบาทเชิงยุทธศาสตร์ในกระบวนการพูดคุยสันติภาพ

4.ประวัติศาสตร์เส้นทางเวลา (Timeline) การเจรจาสันติภาพอย่างเป็นทางการ (2556 – 2569)

การขับเคลื่อนกระบวนการพูดคุยเพื่อสันติภาพ/สันติสุขจังหวัดชายแดนภาคใต้ มีพัฒนาการผ่านบริบททางการเมืองและการแต่งตั้งคณะพูดคุยฝ่ายไทยมาแล้วทั้งสิ้น 7 ชุดอย่างเป็นทางการ นับตั้งแต่มีการลงนามความตกลงร่วมกันครั้งประวัติศาสตร์เมื่อวันที่ 28 กุมภาพันธ์ พ.ศ. 2556³

5.วิเคราะห์เชิงลึก: ความคืบหน้าและข้อจำกัดของหัวหน้าคณะพูดคุยแต่ละชุด

ยุคการเปิดประตูการพูดคุยเป็นลายลักษณ์อักษร (ชุดที่ 1 – พล.ท. ภราดร พัฒนถาบุตร)

ความสำเร็จที่สำคัญที่สุดในยุคนี้คือการเปลี่ยนผ่านสงครามในที่ลับขึ้นมาสู่ “กระบวนการบนโต๊ะ” (Track 1) อย่างเป็นทางการภายใต้การสนับสนุนของมาเลเซีย³ อย่างไรก็ดี ข้อจำกัดใหญ่คือกระบวนการนี้เกิดขึ้นโดยขาดฉันทามติและการสนับสนุนจากกองทัพและหน่วยงานความมั่นคงส่วนกลาง ซึ่งมองว่าการลงนามใน “ฉันทามติทั่วไป” (General Consensus) เมื่อปี 2556 เป็นการรวบรัดนโยบายและอาจส่งผลเสียต่ออำนาจอธิปไตยของรัฐไทย⁴ ประกอบกับการที่กลุ่มบีอาร์เอ็นสายปฏิบัติการติดอาวุธในพื้นที่ยังไม่ยอมรับสถานะและตัวแทนของคณะพูดคุยฝ่ายบีอาร์เอ็นในขณะนั้น ทำให้มาตรการลดความรุนแรงบนโต๊ะเจรจาไม่สามารถแปลงไปสู่การปฏิบัติในพื้นที่ได้จริง⁴

ยุคแห่งการดึงทุกกลุ่มเข้ามาร่วมเพื่อสร้างความไว้เนื้อเชื่อใจ (ชุดที่ 2 และ 3 – พล.อ. อักษรา เกิดผล และ พล.อ. อุดมชัย ธรรมสาโรรัชต์)

หลังการรัฐประหาร พ.ศ. 2557 รัฐบาลทหารได้ปฏิเสธกลไกการพูดคุยแบบเดิมและพยายามจัดตั้งโครงสร้างใหม่ขึ้นมาทดแทน³⁶ คณะพูดคุยของ พล.อ. อักษรา ได้ใช้ยุทธศาสตร์การสร้างความไวเนื้อเชื่อใจผ่านการทำงานร่วมกับองค์กรร่วมอย่าง “มารา ปาตานี” เพื่อให้เกิดเอกภาพในหมู่ผู้เห็นต่าง²⁴ แม้จะมีความก้าวหน้าเชิงเทคนิคในระดับพื้นที่ เช่น การออกแบบสัญญาร่วมในการจัดตั้ง “พื้นที่ปลอดภัยนำร่อง” ที่อำเภอเจาะไอร้อง⁴⁸ แต่ก็เผชิญข้อจำกัดในสองมิติหลัก มิติแรกคือนายกรัฐมนตรีฝ่ายไทยปฏิเสธที่จะให้การยอมรับทางกฎหมายแก่มารา ปาตานี เนื่องจากกังวลเรื่องการยกระดับสถานะของขบวนการในเวทีการเมืองระหว่างประเทศ⁵⁰ มิติที่สองคือกลุ่มกองกำลังติดอาวุธบีอาร์เอ็นกลุ่มหลักในพื้นที่แสดงท่าทีไม่ยอมรับกระบวนการพูดคุยของมารา ปาตานี ส่งผลให้เหตุรุนแรงในพื้นที่ยังคงเกิดขึ้นอย่างต่อเนื่อง และเมื่อก้าวเข้าสู่ยุคของ พล.อ. อุดมชัย ยุทธศาสตร์นี้จึงถูกยกเลิกเพื่อหันไปหาช่องทางคุยกับบีอาร์เอ็นตัวจริง⁴⁰

ยุคการเข้าหาคู่เจรจาหลักและการจัดเตรียมโครงสร้าง JCPP (ชุดที่ 4 และ 5 – พล.อ. วัลลภ รักเสนาะ และ ฉัตรชัย บางชวด)

การเข้ามารับหน้าที่ของ พล.อ. วัลลภ ถือเป็นหมุดหมายของการดึงแกนนำบีอาร์เอ็นสายหลักที่นำโดย อุซตาส อานัส อับดุลเราะห์มาน กลับสู่โต๊ะเจรจาโดยตรง⁴⁶ ผลสัมฤทธิ์ที่เป็นรูปธรรมคือการจัดทำความริเริ่มรอมฎอนสันติสุขซึ่งสามารถลดเหตุรุนแรงได้อย่างมีนัยสำคัญ และการยอมรับร่วมกันในกรอบหลักการ 3 ประเด็นสารัตถะ (ลดความรุนแรง, การปรึกษาหารือสาธารณะ, การแสวงหาทางออกทางการเมือง)¹³

ต่อมาในยุคของ ฉัตรชัย บางชวด ซึ่งเป็นหัวหน้าคณะพูดคุยที่เป็นข้าราชการพลเรือนคนแรก³ ได้มีการยกระดับประเด็นเหล่านี้ขึ้นมาสู่กระบวนการจัดทำ “แผนปฏิบัติการร่วมเพื่อสร้างสันติสุขแบบองค์รวม” หรือ JCPP เพื่อวางกรอบเวลาและกลไกในการแก้ปัญหาความขัดแย้งอย่างเป็นระบบ²⁷ อย่างไรก็ตาม อุปสรรคสำคัญที่ทำให้ทั้งสองชุดนี้ไม่สามารถลงนามในข้อตกลง JCPP ได้สำเร็จ คือการที่กลุ่มทหารฝ่ายยุทธการของบีอาร์เอ็นในพื้นที่ยังคงเคลือบแคลงสงสัยต่อความจริงใจของรัฐไทย และการเปลี่ยนผ่านอำนาจทางการเมืองส่วนกลางของไทยที่เกิดขึ้นอย่างรวดเร็ว ส่งผลให้กระบวนการขาดความต่อเนื่องเชิงนโยบาย⁶

ยุคเป้าหมายสุดท้ายสู่การเมืองซีซันใหม่ (ชุดที่ 6 และ 7 – พล.อ. สมศักดิ์ รุ่งสิตา และฐนัตถ์ สุวรรณานนท์)

พล.อ. สมศักดิ์ รุ่งสิตา ได้รับแต่งตั้งขึ้นภายใต้บริบท “รัฐบาล 4 เดือน” ของพรรคภูมิใจไทย¹⁹ แม้จะมีเวลาจำกัดในการปฏิบัติงาน แต่สามารถเปิดเวทีคุยร่วมกับบีอาร์เอ็นในการสร้างความเข้าใจเรื่อง “เป้าหมายสุดท้าย (End State)” ของกระบวนการ เพื่อแปลงสภาพบีอาร์เอ็นจากขบวนการเคลื่อนไหวติดอาวุธสู่การเป็นองค์กรทางการเมืองที่ไม่ใช้ความรุนแรง⁶¹ ทว่าสภาวะสูญญากาศทางการเมืองจากการประกาศยุบสภาผู้แทนราษฎรในเดือนธันวาคม 2568 ทำให้กระบวนการต้องพับลงอีกครั้ง²⁹

เมื่อเข้าสู่รัฐบาลชุดใหม่ในปี 2569 นายกรัฐมนตรีอนุทิน ชาญวีรกูล จึงได้ลงนามแต่งตั้ง ฐนัตถ์ สุวรรณานนท์ ผู้อำนวยการสำนักข่าวกรองแห่งชาติ เข้ามารับหน้าที่เป็นหัวหน้าคณะคนปัจจุบัน เพื่อลุยแก้ไขปัญหาชายแดนใต้ควบคู่กับการรักษาเสถียรภาพและความมั่นคงของประเทศ²⁵

• ติดตามตอนต่อไป: โครงสร้าง พัฒนาการทางประวัติศาสตร์ และภูมิทัศน์ใหม่ของกระบวนการพูดคุยสันติภาพชายแดนใต้/ปาตานี (2)

ผลงานที่อ้างอิง

1. สันติภาพชายแดนใต้ – Policy Watch – Thai PBS, https://policywatch.thaipbs.or.th/tag/%E0%B8%AA%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B8%95%E0%B8%B4%E0%B8%A0%E0%B8%B2%E0%B8%9E%E0%B8%8A%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B9%81%E0%B8%94%E0%B8%99%E0%B9%83%E0%B8%95%E0%B9%89
2. ชายแดนใต้: 20 ปีแห่งความสลับซับซ้อน – The101.world, https://www.the101.world/20-years-of-southernmost-conflict/
3. พูดคุยดับไฟใต้รอบใหม่ เดิมพันลุยหรือเลิก “JCPP”, https://www.isranews.org/article/south-news/south-slide/147400-talkcapp.html
4. ความไม่สงบในชายแดนภาคใต้ของประเทศไทย, https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%84%E0%B8%A7%E0%B8%B2%E0%B8%A1%E0%B9%84%E0%B8%A1%E0%B9%88%E0%B8%AA%E0%B8%87%E0%B8%9A%E0%B9%83%E0%B8%99%E0%B8%8A%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B9%81%E0%B8%94%E0%B8%99%E0%B8%A0%E0%B8%B2%E0%B8%84%E0%B9%83%E0%B8%95%E0%B9%89%E0%B8%82%E0%B8%AD%E0%B8%87%E0%B8%9B%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B9%80%E0%B8%97%E0%B8%A8%E0%B9%84%E0%B8%97%E0%B8%A2
5. สมช.จัดเวทีพูดคุยสันติสุข รวมอดีตหัวหน้าคณะพูดคุย 7 คนในรอบ 20 ปี | The Reporters, https://today.line.me/th/v3/article/gzrOGg2
6. การพูดคุยสันติภาพในภาคใต้: ความเสี่ยงของการถอยกลับ (1) – Policy Watch, https://policywatch.thaipbs.or.th/article/government-136
7. คณะรัฐมนตรี – ชุดปัจจุบัน – รัฐบาลไทย, https://www.thaigov.go.th/cabinet/minister
8. นายกรัฐมนตรีคนที่ 32 – นายอนุทิน ชาญวีรกูล – รัฐบาลไทย, https://www.thaigov.go.th/cabinet/prime-minister
9. เสียงสะท้อนจาก 4 เสาหลักการปกครองท้องถิ่นสู่กระบวนการสันติภาพ | DeepSouthWatch.org, https://deepsouthwatch.org/th/node/4448
10. ดร.โนเบิร์ต โรเปอร์ส : “คนใน” ต้องเป็นผู้นำถือคบไฟเพื่อสันติภาพ, https://mgronline.com/south/detail/9550000108889
11. เรื่องเด่น-ภาคใต้ – “ประยุทธ์”แจงบันได 3 ขั้นพูดคุยดับไฟใต้ ลดป่วน-ลงสัตยาบัน-ไม่แยกกลุ่ม, https://www.isranews.org/content-page/item/36154-ladder_36154.html
12. ยุติการฆ่าฟันกันในชายแดนใต้ – Matichon, https://www.matichon.co.th/article/news_5010026
13. กรรมาธิการสันติภาพชายแดนใต้:อีกความหวังสันติภาพชายแดนใต้? – TCIJ, https://www.tcijthai.com/news/2023/10/article/13293
14. หัวหน้าพูดคุยสันติสุขคนใหม่ ฟังสภาประชาสังคมก่อนเปิดโต๊ะถก BRN, https://prachatai.com/journal/2026/06/117646
15. คณะทำงานวาระผู้หญิงชายแดนใต้ผลักดัน ‘พื้นที่กลางผู้หญิงสร้างสันติภาพ’ | ประชาไท, https://prachatai.com/journal/2015/12/62927
16. Norbert Ropers กับมรดกงานขับเคลื่อนกระบวนการสันติภาพในชายแดนใต้ – Policy Watch, https://policywatch.thaipbs.or.th/article/government-184
17. ภาคประชาชน เสนอ สร้างสันติภาพยั่งยืน ชู ‘พื้นที่กลาง-ยุติรุนแรง’ | The Active, https://theactive.thaipbs.or.th/news/scenario-patani-20230228
18. รายงานวิจัยฉบับสมบูรณ์ เรื่อง บทบาทนานาชาติต, https://peaceresourcecollaborative.org/wp-content/uploads/2020/08/knowledge-1.pdf
19. ความท้าทายของคณะพูดคุยดับไฟใต้ชุดใหม่ ภายใต้รัฐบาล “4 เดือน” – Policy Watch, https://policywatch.thaipbs.or.th/article/government-230
20. ดับไฟใต้อาจเป็นเรื่องยาก หาก “เจรจาสันติภาพ” ไม่ได้ไปต่อ, https://policywatch.thaipbs.or.th/article/government-172
21. ““สันติภาพของเธอ”: การเคลื่อนไหวเพื่อสันติภาพของสตรีในจังหวัดชายแดนภาคใต้” by ภัสสรา บุญญฤทธิ์ – Chula Digital Collections, https://digital.car.chula.ac.th/chulaetd/2767/
22. IPP – Insider Peacebuilders Platform – ศูนย์ความร่วมมือทรัพยากรสันติภาพ, https://peaceresourcecollaborative.org/wp-content/uploads/2020/05/IPP-25.pdf
23. แต่งตั้ง ‘ฉัตรชัย บางชวด’ เป็นหัวหน้าคณะพูดคุยสันติสุขชายแดนใต้ชุดใหม่ | ประชาไท, https://prachatai.com/journal/2023/11/106997
24. เปิดคำสั่ง 230 ทำความเข้าใจกลไกและกระบวนการ ก่อนการพูดคุยสันติสุขครั้งที่ 4 | ประชาไท, https://prachatai.com/journal/2015/11/62327
25. นายกฯ แต่งตั้ง “ฐนัตถ์ สุวรรณานนท์” เป็นหัวหน้าคณะพูดคุยสันติสุขฯ | Thai PBS News ข่าวไทยพีบีเอส, https://www.thaipbs.or.th/news/content/505883
26. เดินหน้าพูดคุยสันติสุขระดับพื้นที่ แม่ทัพภาคที่ 4 ชูการมีส่วนร่วมทุกภาคส่วน มุ่งแก้ปัญหาจากเสียงสะท้อนของประชาชน | กอ.รมน.ภาค 4 สน., https://www.southpeace.go.th/?p=157874
27. ประชุมคณะประสานงานระดับพื้นที่ (สล.3) ครั้งที่ 3/2566 รับฟังข้อเสนอแนะ หลังคณะพูดคุยร่วมจัดทำ JCPP เพื่อนำสันติสุขสู่ชายแดนใต้อย่างถาวร ตามกรอบเวลาในปี 2567 | กอ.รมน.ภาค 4 สน., https://www.southpeace.go.th/?p=71387
28. The Patani เปิด 5 ข้อเสนอกระบวนการสันติภาพชายแดนใต้ วันครบรอบ 116 ปี อังกฤษแบ่งปาตานีให้สยาม | ประชาไท, https://prachatai.com/journal/2025/03/112342
29. เปิด 3 เหตุผล ชงชื่อ “ผอ.สำนักข่าวกรองฯ” นั่งหัวหน้าพูดคุยดับไฟใต้คนใหม่, https://www.isranews.org/article/south-slide/146565-Thanuttp.html
30. “หัวหน้าคณะพูดคุยสันติสุขคนใหม่” สะท้อนภาพ “การเมืองนำการทหาร” – Thai PBS, https://www.thaipbs.or.th/news/content/505158
31. ให้โอกาส “พื้นที่กลาง (ใหม่)” ได้สร้างสันติภาพ | The Active, https://theactive.thaipbs.or.th/read/new-commonspace-peace
32. มิตรภาพสู่สันติภาพใน จชต. โดย โคทม อารียา – Matichon, https://www.matichon.co.th/politics/news_4585494
33. คืนสันติภาพให้ชายแดนใต้ ใช้การเมืองนำการทหาร | เลือกตั้ง 2569 พรรคประชาชน, https://election69.peoplesparty.or.th/policy/3/B-3-5/
34. ดีเดย์ มิ.ย. ฟื้นโต๊ะพูดคุยดับไฟใต้ ถกเต็มคณะนัดแรกปลายเดือน – สำนักข่าวอิศรา, https://www.isranews.org/article/south-news/south-slide/147155-wannorthanut.html
35. 10 ปี 4 คณะ – ไฟใต้ยังไม่หยุดปะทะ สันติสุขยังห่างไกล? – สำนักข่าวอิศรา, https://isranews.org/article/south-news/south-slide/124207-peacetalkttt.html
36. พูดคุย”สันติสุข”หรือ”สันติภาพ” 10 ปีผ่านไป ยังเรียกชื่อไม่เหมือนกัน, https://www.nationtv.tv/news/scoop/378901600
37. เดินหน้าสันติภาพชายแดนใต้ รอคําสั่งตั้งคณะพูดคุยเต็มรูปแบบ – สถานีวิทยุโทรทัศน์กองทัพบก, https://thaitv5hd.com/content/56773/%E0%B9%80%E0%B8%94%E0%B8%B4%E0%B8%99%E0%B8%AB%E0%B8%99%E0%B9%89%E0%B8%B2%E0%B8%AA%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B8%95%E0%B8%B4%E0%B8%A0%E0%B8%B2%E0%B8%9E%E0%B8%8A%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B9%81%E0%B8%94%E0%B8%99%E0%B9%83%E0%B8%95%E0%B9%89-%E0%B8%A3%E0%B8%AD%E0%B8%84%E0%B9%8D%E0%B8%B2%E0%B8%AA%E0%B8%B1%E0%B9%88%E0%B8%87%E0%B8%95%E0%B8%B1%E0%B9%89%E0%B8%87%E0%B8%84%E0%B8%93%E0%B8%B0%E0%B8%9E%E0%B8%B9%E0%B8%94%E0%B8%84%E0%B8%B8%E0%B8%A2%E0%B9%80%E0%B8%95%E0%B9%87%E0%B8%A1%E0%B8%A3%E0%B8%B9%E0%B8%9B%E0%B9%81%E0%B8%9A%E0%B8%9A
38. ‘BRN’ จี้ รัฐบาลไทยจริงจัง ตั้งหัวหน้าคณะเจรจา ย้ำต้องการทางออกสันติ | ประชาไท, https://prachatai.com/journal/2025/06/113185
39. การพูดคุยสันติภาพชายแดนใต้ที่วิ่ง ๆ หยุด ๆ, https://www.crisisgroup.org/sites/default/files/2023-10/b176-southern-thailand-stop-start-thai.pdf
40. การพูดคุยสันติภาพในจังหวัดชายแดนภาคใต้ – International Crisis Group, https://www.crisisgroup.org/sites/default/files/304-south-thailand-thai.pdf
41. เปิดตัว MARA Patani พร้อมดึงทุกกลุ่มร่วมโต๊ะเจรจารัฐบาลไทย, https://www.isranews.org/content-page/item/38862-table.html
42. มาเลเซีย กลุ่ม “มารา ปัตตานี” พบสื่อ | 27-08-58 | นิวส์โชว์ | ThairathTV – YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=10AGWZX_wUI
43. สมช.มาเลเซีย ระบุ ฟื้นพูดคุยสันติสุขไทย-BRN รอบใหม่ ธ.ค.นี้ – Thai PBS, https://www.thaipbs.or.th/news/content/358562
44. สมช ตั้ง “ฐนัตถ์” หัวหน้าคนใหม่พูดคุยสันติสุขฯ | ทันข่าวเย็น – YouTube, https://www.youtube.com/shorts/POWcFxo2YQk
45. BRN ชี้กระบวนการสันติภาพไม่คืบ ทำตึงเครียด-ปฏิบัติการทหารเพิ่มขึ้น – Thai PBS, https://www.thaipbs.or.th/news/content/507885
46. แม่ทัพภาคที่ 4 ต้อนรับ ศจ. พล.อ.ตันศรี ซุลกิฟลี ไซนัล อะบิดิน ผู้อำนวยความสะดวกกระบวนการพูดคุยเพื่อสันติสุข จชต. เยือนพื้นที่จังหวัดชายแดนภาคใต้ ชี้ มั่นใจการพูดคุยจะสำเร็จ เพื่อประชาชนได้อยู่กันสันติสุขอีกครั้ง – ข่าวความมั่นคง, http://www.xn--22ceam2gca3da8bob7fa9ckd74a6bi7g.com/?p=202827
47. ย้อนรอย “พูดคุยสันติสุข” 16 ครั้ง ก่อนประกาศ เซฟตี้โซน…ดับไฟใต้ !! – workpointTODAY, https://www.workpointtoday.com/%E0%B8%9E%E0%B8%B9%E0%B8%94%E0%B8%84%E0%B8%B8%E0%B8%A2%E0%B8%AA%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B8%95%E0%B8%B4%E0%B8%AA%E0%B8%B8%E0%B8%82-16
48. กระบวนการพูดคุย เพื่อสันติสุข จชต., https://peaceresourcecollaborative.org/wp-content/uploads/2019/12/%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%9E%E0%B8%B9%E0%B8%94%E0%B8%84%E0%B8%B8%E0%B8%A2%E0%B8%9E%E0%B8%A5%E0%B9%80%E0%B8%AD%E0%B8%81%E0%B8%AD%E0%B8%B1%E0%B8%81%E0%B8%A9%E0%B8%A3%E0%B8%B2.pdf
49. 2 ทศวรรษ “คุยสันติสุข-สันติภาพ” จากยุค “ปิดลับ” ถึง “เปิดบนโต๊ะ”, https://isranews.org/article/south-news/south-slide/142774-peacedialoguepaneltalk.html
50. นายกรัฐมนตรีไทย – วิกิพีเดีย, https://th.wikipedia.org/wiki/%E0%B8%99%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B8%81%E0%B8%A3%E0%B8%B1%E0%B8%90%E0%B8%A1%E0%B8%99%E0%B8%95%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B9%84%E0%B8%97%E0%B8%A2
51. รัฐบาล 4 เดือนตั้ง “พล.อ.สมศักดิ์ รุ่งสิตา” นั่งหัวหน้าคณะพูดคุยฯ – สำนักข่าวอิศรา, https://www.isranews.org/article/south-news/south-slide/142013-peacedialoguepanelnew.html
52. สัมภาษณ์พิเศษ “อานัส อับดุลเราะห์มาน”หัวหน้าคณะพูดคุยเพื่อสันติภาพ BRN – YouTube, https://www.youtube.com/watch?v=XgZ3xpkml6U
53. คณะพูดคุยสันติสุข พูดคุย ผู้แทน BRN เห็นพ้องลดความรุนแรงชู ‘เดือนรอมฎอนสันติสุข’ ย้ำการพูดคุยเปิดกว้าง-ให้เกียรติ – the standard, https://thestandard.co/brn-talk-agree-on-reduce-violence/
54. นายฉัตรชัย บางชวด – สำนักงานสภาพัฒนาการเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ, https://www.nesdc.go.th/about-nesdc/organizational-structure/nesdc_board/mr-chatchai-bangchuad/
55. คณะพูดคุยฯ บรรลุแผนสร้างสันติสุขชายแดนใต้แบบองค์รวม (JCPP) – The Reporters, https://www.thereporters.co/deepsouth/2402232028/
56. ผู้แทนมาเลเซีย พบ ‘สมศักดิ์’ ลุยสร้างสันติสุขชายแดนใต้ ‘ฉัตรชัย’ ยัน สานต่อแผน JCPP ชี้ ไม่มีข้อห้ามแต่งชุดมลายู, https://www.secnia.go.th/2024/01/%E0%B8%9C%E0%B8%B9%E0%B9%89%E0%B9%81%E0%B8%97%E0%B8%99%E0%B8%A1%E0%B8%B2%E0%B9%80%E0%B8%A5%E0%B9%80%E0%B8%8B%E0%B8%B5%E0%B8%A2-%E0%B8%9E%E0%B8%9A-%E0%B8%AA%E0%B8%A1%E0%B8%A8%E0%B8%B1%E0%B8%81/
57. เปิดโรดแมป JCPP จุดเปลี่ยนสร้างสันติสุขชายแดนใต้ – Policy Watch, https://policywatch.thaipbs.or.th/article/government-9
58. สมช. ตั้ง “พลเอก สมศักดิ์ รุ่งสิตา” เป็นหัวหน้าคณะพูดคุยสันติสุขชายแดนใต้คนใหม่, https://www.southpeace.go.th/?p=148234
59. “บิ๊กอั๋น” นำคณะพูดคุยฯ ถก BRN ตั้งเป้ายุติรุนแรง – แก้ปมการเมือง – สำนักข่าวอิศรา, https://isranews.org/article/south-slide/143865-peacethaibrn.html
60. ‘BRN-ไทย’ พูดคุยสันติภาพ มุ่งเป้า End State ยุติความรุนแรง ยึดแนวทางการทูต | ประชาไท, https://prachatai.com/journal/2025/12/115858
61. หัวหน้าคณะพูดคุยสันติสุขคนใหม่ หวังกำหนดบทบาทฝ่ายไทยเข้มข้นขึ้น | ประชาไท, https://prachatai.com/journal/2025/10/115041
62. นายกฯ เซ็นคำสั่งแต่งตั้ง ‘ฐนัตถ์ สุวรรณานนท์’ เป็นหัวหน้าพูดคุยสันติสุขฯ – Thaipost.net, https://www.thaipost.net/hi-light/996438/
63. อนุทิน เซ็นตั้ง ฐนัตถ์ เป็นหัวหน้าพูดคุยสันติสุขชายแดนใต้ ให้อำนาจถกกลุ่มเห็นต่าง-ผู้ก่อเหตุ – Matichon, https://www.matichon.co.th/politics/news_5717747
64. เปิดโปรไฟล์ ‘ฐนัตถ์ สุวรรณานนท์’ หัวหน้าคณะพูดคุยสันติสุขฯคนใหม่, https://www.dailynews.co.th/news/5805659/
65. สังคมภูมิภาคใต้ตอนล่าง…วิกฤติกุ้งใต้! มาเลย์ปิดด่านรับซื้อ แก้เผ็ดไทย แต่ ปลากะพง สารตกค้าง ยังมีขายเกลื่อน? | เดลินิวส์, https://www.dailynews.co.th/articles/5939000/
66. ผ่าโครงสร้าง คปต.ดับไฟใต้ เปิด4คณะ”พูดคุยสันติสุข”, https://www.isranews.org/content-page/item/31815-talk_31815.html
67. ตั้ง “ฐนัตถ์ สุวรรณานนท์” นั่งแท่นหัวหน้าคณะพูดคุยสันติสุขฯ คนใหม่ ลุยดับไฟใต้ – ไทยรัฐ, https://www.thairath.co.th/news/politic/2932774
68. ทำไมต้องเปลี่ยนจาก “พูดคุยสันติภาพ” เป็น “พูดคุยเพื่อสันติสุข”, https://www.isranews.org/content-page/item/31925-talk_31925.html
69. สันติภาพจะเกิดขึ้นไม่ได้ หากรัฐไทยไม่ยื่นมือเจรจา: ‘กระบวนการสันติภาพชายแดนใต้’ กับหนทางที่ยังต้องไปต่อ – The 101 World Thai Politics – The101.world, https://www.the101.world/peacebuilding-in-southern-thailand/
70. การเสริมสร้างสังคมสันติสุขในจังหวัดชายแดนภาคใต้ รุ่นที่8, https://kpi.ac.th/wp-content/uploads/2026/02/%E0%B8%A3%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B8%A5%E0%B8%B0%E0%B9%80%E0%B8%AD%E0%B8%B5%E0%B8%A2%E0%B8%94%E0%B8%AB%E0%B8%A5%E0%B8%B1%E0%B8%81%E0%B8%AA%E0%B8%B9%E0%B8%95%E0%B8%A3%E0%B8%A7%E0%B8%B8%E0%B8%92%E0%B8%B4%E0%B8%9A%E0%B8%B1%E0%B8%95%E0%B8%A3%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B9%80%E0%B8%AA%E0%B8%A3%E0%B8%B4%E0%B8%A1%E0%B8%AA%E0%B8%A3%E0%B9%89%E0%B8%B2%E0%B8%87%E0%B8%AA%E0%B8%B1%E0%B8%87%E0%B8%84%E0%B8%A1%E0%B8%AA%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B8%95%E0%B8%B4%E0%B8%AA%E0%B8%B8%E0%B8%82-%E0%B9%83%E0%B8%99%E0%B8%88%E0%B8%B1%E0%B8%87%E0%B8%AB%E0%B8%A7%E0%B8%B1%E0%B8%94%E0%B8%8A%E0%B8%B2%E0%B8%A2%E0%B9%81%E0%B8%94%E0%B8%99%E0%B8%A0%E0%B8%B2%E0%B8%84%E0%B9%83%E0%B8%95%E0%B9%89-%E0%B8%A3%E0%B8%B8%E0%B9%88%E0%B8%99%E0%B8%97%E0%B8%B5%E0%B9%88-8.pdf
71. ข้อท้าทายทางกฎหมายในการปรับใช้กฎหมายมนุษยธรรมระหว่างประเทศและกฎหมายสิทธิมนุษยชนระหว่างประเทศ ต่อสถานการณ์ความขัดแย้งในพื้นที่จังหวัดชายแดนภาคใต้ | วารสารกฎหมาย จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย – ThaiJO, https://so01.tci-thaijo.org/index.php/lawchulajournal/article/view/273297
72. สิทธิเด็กในสถานการณ์ความรุนแรงพื้นที่จังหว – TU e-Thesis (Thammasat University), http://ethesisarchive.library.tu.ac.th/thesis/2024/TU_2024_6301032584_18968_29404.pdf
73. IPP 20 – ศูนย์ความร่วมมือทรัพยากรสันติภาพ, https://peaceresourcecollaborative.org/wp-content/uploads/2020/04/IPP-20.pdf
74. “พล.อ.อ.ประภาส” ยันไทยใช้กำลังตามหลัก IHL โจมตีเป้าหมายทหาร-คุ้มครองพลเรือน – Thai PBS, https://www.thaipbs.or.th/news/content/500453
75. อภิธานศัพท์ ด้านการโยกย้ายถิ่นฐาน – IOM, Thailand, https://thailand.iom.int/sites/g/files/tmzbdl1371/files/documents/2025-11/migration-glossary_th.pdf
76. ว่าด้วยกฎหมายมนุษยธรรมระหว่างประเทศ และสถานการณ์ชายแดนใต้ | ประชาไท, https://prachatai.com/journal/2013/02/45446
77. 7 ข้อเสนอประชาชนสู่น โยบายชายแดนใต้/ปาตานี, https://peaceresourcecollaborative.org/wp-content/uploads/2019/11/peace_survey_recommendation_2019_th.pdf
78. เอกสารประกอบการสอนรายวิชา ทหาร, https://nms.nmd.go.th/wp-content/uploads/2022/03/%E0%B9%80%E0%B8%AD%E0%B8%81%E0%B8%AA%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%9B%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%81%E0%B8%AD%E0%B8%9A%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B9%80%E0%B8%A3%E0%B8%B5%E0%B8%A2%E0%B8%99%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%AA%E0%B8%AD%E0%B8%99-%E0%B8%A7%E0%B8%B4%E0%B8%8A%E0%B8%B2-%E0%B8%97%E0%B8%AB%E0%B8%B2%E0%B8%A3.pdf
79. นักวิชาการหนุนข้อเสนอผู้หญิงชายแดนใต้ : ขอให้ “ตลาด” เป็นพื้นที่ปลอดภัย – Thai PBS, https://www.thaipbs.or.th/news/content/252374
80. ผู้หญิงกับกระบวนการสันติภาพชายแดนใต้, https://peaceresourcecollaborative.org/wp-content/uploads/2020/04/%E0%B8%9C%E0%B8%B9%E0%B9%89%E0%B8%AB%E0%B8%8D%E0%B8%B4%E0%B8%87%E0%B8%81%E0%B8%B1%E0%B8%9A%E0%B8%81%E0%B8%A3%E0%B8%B0%E0%B8%9A%E0%B8%A7%E0%B8%99%E0%B8%81%E0%B8%B2%E0%B8%A3%E0%B8%AA%E0%B8%B1%E0%B8%99%E0%B8%95%E0%B8%B4%E0%B8%A0%E0%B8%B2%E0%B8%9E.pdf
81. CSCD | สถานวิจัยความขัดแย้งและความหลากหลายทางวัฒนธรรมภาคใต้, https://cscd.psu.ac.th/th
82. Peace Survey ย้ำ ข้อเสนอดับไฟใต้ มุ่งลดความรุนแรงต่อพลเรือน พื้นที่สาธารณะต้องปลอดภัย, https://theactive.thaipbs.or.th/news/politics-20250709
83. “วันนอร์” ชี้ BRN ร่อนแถลงการณ์ ระบุ ความขัดแย้งรัฐปาตานี เพราะไทยเพิ่มกำลังทหาร, https://news.ch7.com/detail/883351
84. BRN เหิม! ออกแถลงการณ์อ้างมาเลย์สนับสนุน พร้อมโยนขี้ให้ทหารไทย ก่อนนายกฯ พบผู้นำมาเลย์, https://mgronline.com/news1/detail/9690000064987
85. กห.ไม่ให้ราคา ปัดเจรจาBRN ยํ้าคุยสันติสุข – Thaipost.net, https://www.thaipost.net/one-newspaper/1027448/
86. “พล.ท.อดุลย์” ไม่เจรจา BRN ยืนยันไม่ยกระดับกลุ่มก่อเหตุ | Thai PBS News ข่าวไทยพีบีเอส, https://www.thaipbs.or.th/news/content/507916
87. เปิดใจ ‘ตันศรี ซุลกิฟลี’ ผู้อำนวยความสะดวกมาเลเซีย เชื่อมั่นแผนสันติภาพยุติ, https://ch3plus.com/news/social/3mitinews/337101
88. ถอดบทเรียน 2 ทศวรรษ สู่สันติภาพชายแดนใต้ – Policy Watch, https://policywatch.thaipbs.or.th/article/legal-12
89. ประชาสังคมชายแดนใต้ผนึกกำลัง 47 องค์กร ยื่น 11 ข้อเสนอจี้ “ฐนัตถ์” เร่ง, https://spmcnews.com/?p=59324

ดาวน์โหลด  บทความฉบับเต็ม (PDF)