การเงินการคลัง
ในช่วงไม่กี่ปีที่ผ่านมา ประเทศไทยเผชิญแรงกดดันด้านเงินเฟ้อและค่าครองชีพที่ปรับสูงขึ้นอย่างน้อย 2 ระลอก ทั้งจากสงครามรัสเซีย-ยูเครนในปี 2565 และสถานการณ์ความขัดแย้งในตะวันออกกลางเมื่อต้นปี 2569 แต่ผลกระทบจากราคาสินค้าที่เพิ่มขึ้นไม่ได้ตกอยู่กับทุกคนเท่ากัน เนื่องจากตัวเลขเงินเฟ้อที่ประกาศในแต่ละเดือนเป็นเพียง “ค่าเฉลี่ย” ของทั้งประเทศ ซึ่งอาจไม่สะท้อนภาระค่าครองชีพที่แตกต่างกันของครัวเรือนในแต่ละระดับรายได้
สถาบันป๋วย อึ๊งภากรณ์ ร่วมกับธนาคารแห่งประเทศไทย (ธปท.) ได้ทำการศึกษาเรื่อง “ความเหลื่อมล้ำในวิกฤตค่าครองชีพ: เมื่อเงินเฟ้อของเราไม่เท่ากัน” โดยใช้ข้อมูลค่าใช้จ่ายของครัวเรือนและข้อมูลราคาสินค้ารายรายการจากซูเปอร์มาร์เก็ตออนไลน์ เพื่อวิเคราะห์ว่าเหตุใดครัวเรือนรายได้น้อยจึงเผชิญภาระค่าครองชีพหนักกว่าครัวเรือนรายได้สูง แม้จะอยู่ภายใต้ภาวะเงินเฟ้อเฉลี่ยเดียวกัน
ผลการศึกษา พบว่า สาเหตุนี้มาจาก 4 ปัจจัยที่ซ้อนกัน ตั้งแต่สินค้าที่ใช้จ่าย ราคาและขนาดของสินค้าที่เลือกซื้อ รวมถึงความสามารถในการปรับตัวเมื่อราคาสินค้าเพิ่มสูง ดังนี้
รายจ่ายส่วนใหญ่กระจุกในสินค้าที่ขึ้นราคาเร็วสุด
ข้อมูลการสำรวจภาวะเศรษฐกิจและสังคมของครัวเรือน (SES) ปี 2568 บ่งชี้ว่า ครัวเรือนรายได้น้อยมีค่าใช้จ่ายด้านอาหารคิดเป็นสัดส่วนถึง 44% ของรายจ่ายทั้งหมด ขณะที่ครัวเรือนรายได้สูง มีค่าใช้จ่ายคิดเป็นสัดส่วน 31%
กราฟแสดงการเปลี่ยนแปลงของราคาสินค้าและบริการในช่วงหลายปีที่ผ่านมา
สาเหตุมาจากในช่วง 20 ปีที่ผ่านมา ราคาอาหารเพิ่มขึ้นเร็วกว่าราคาสินค้าและบริการอื่น ๆ อย่างมาก โดยราคาวัตถุดิบอาหารและอาหารปรุงสำเร็จกลับเพิ่มขึ้นถึง 115% และ 79% ตามลำดับ ขณะที่ดัชนีราคาผู้บริโภค (เงินเฟ้อหรือค่าครองชีพ) โดยรวมเพิ่มขึ้นราว 42% กล่าวคือ ครัวเรือนรายได้น้อยต้องแบกรับภาระค่าใช้จ่ายของหมวดสินค้าที่ราคาขึ้นมากที่สุดในช่วงที่ผ่านมา
สินค้าราคาถูกปรับขึ้นแรงกว่าสินค้าราคาแพง
เงินเฟ้อสูงไม่ได้หมายความว่าสินค้าราคาแพงจะได้รับผลกระทบมากสุด โดยข้อมูลราคาสินค้าจากซูเปอร์มาร์เก็ตออนไลน์ ในช่วงวิกฤตเงินเฟ้อปี 2565 (ค.ศ. 2022) พบว่า โดยเฉลี่ยสินค้าราคาถูกมีราคาเพิ่มขึ้นประมาณ 6.6% ขณะที่สินค้าพรีเมียมมีราคาเพิ่มขึ้นเพียง 4.6%
ปรากฏการณ์นี้เรียกว่า “Cheapflation” หรือภาวะที่สินค้าราคาถูกขึ้นราคาเร็วกว่าสินค้าราคาแพง สะท้อนว่า ในบางกรณี ผู้ผลิตเลือกผลักต้นทุนที่เพิ่มขึ้นไปยังสินค้ากลุ่มล่างมากกว่าสินค้ากลุ่มบน โดยส่วนหนึ่งเป็นเพราะมีกำไรต่อหน่วย (margin) ที่น้อย ส่งผลให้ผู้บริโภคที่เลือกซื้อสินค้าราคาถูก ซึ่งส่วนใหญ่เป็นครัวเรือนรายได้น้อย ต้องเผชิญกับราคาสินค้าที่ปรับขึ้นสูงกว่า
ความถี่และขนาดของการขึ้นราคาของสินค้าทั่วไปเทียบสินค้าพรีเมียม (Premium) ในช่วงเวลาปกติกับเวลาภาวะวิกฤตโลก
นอกจากนี้ สินค้ากลุ่มอาหารมีการส่งผ่านต้นทุนที่เพิ่มขึ้นไปยังราคาขายได้ค่อนข้างสูง โดยเฉพาะในช่วงวิกฤต เนื่องจากอาหารเป็นสินค้าจำเป็นที่ครัวเรือนต้องบริโภค ทำให้ผู้ผลิตสามารถปรับราคาขายตามต้นทุนที่เพิ่มขึ้นได้ง่ายกว่าสินค้าบางประเภท
ขณะที่สินค้าของใช้ในครัวเรือน แม้จะมีบางหมวดที่ส่งผ่านต้นทุนไปยังราคาขายได้สูงเช่นกัน โดยเฉพาะสินค้าของใช้ส่วนตัว เช่น แชมพูและสบู่ รวมถึงสินค้าทำความสะอาดและซักล้าง เช่น ผงซักฟอก น้ำยาปรับผ้านุ่ม และน้ำยาล้างจาน เนื่องจากเป็นสินค้าจำเป็นที่ต้องใช้ในชีวิตประจำวัน และมีต้นทุนด้านพลังงานเป็นองค์ประกอบสำคัญ
อย่างไรก็ตาม การส่งผ่านต้นทุนไปยังราคาขายของสินค้ากลุ่มของใช้ส่วนตัวและผลิตภัณฑ์ซักล้างอาจเกิดขึ้นไม่รวดเร็วเท่ากับสินค้ากลุ่มอาหารสด
สำหรับ การตรวจสอบว่าผู้ผลิตปรับขึ้นราคาสินค้าตามต้นทุนที่เพิ่มขึ้นจริงหรือเป็นการฉวยโอกาสขึ้นราคา ผู้วิจัย ระบุว่า เป็นเรื่องที่ทำได้ค่อนข้างยาก เนื่องจากต้องอาศัยข้อมูลต้นทุนของผู้ผลิตโดยตรง ซึ่งในประเทศไทยยังมีข้อจำกัดในการเข้าถึงข้อมูลดังกล่าว
ทั้งนี้ ประเด็นการฉวยโอกาสปรับขึ้นราคาสินค้าเป็นข้อถกเถียงในต่างประเทศเช่นกัน โดยเฉพาะในสหรัฐฯ ส่วนกรณีของประเทศไทย หากต้องการตรวจสอบว่าการปรับขึ้นราคาสินค้าเป็นไปตามต้นทุนจริงหรือไม่ อาจต้องตรวจสอบจากกระทรวงพาณิชย์
ผู้ผลิตลดขนาดสินค้าลงแทนการขึ้นราคา
อีกสิ่งหนึ่งที่ผู้บริโภคจำนวนมากต้องเคยเจอ คือ สินค้าไม่ปรับขึ้น แต่ลดปริมาณในบรรจุภัณฑ์ลง หรือเรียกว่า “Shrinkflation” โดยผู้บริโภคจะได้รับสินค้าน้อยลง แม้จะจ่ายเงินเท่าเดิม
ข้อมูลจากซูเปอร์มาร์เก็ตออนไลน์ พบว่า การลดขนาดสินค้าส่วนใหญ่เป็นการลดขนาดที่บรรจุภัณฑ์ และพบเจอบ่อยในสินค้าราคาถูก อีกทั้งยังมีความถี่ในการปรับเพิ่มขึ้นต่อเนื่อง โดยเฉพาะในช่วงสงครามรัสเซีย-ยูเครน
สิ่งนี้สะท้อนถึงกลยุทธ์ของผู้ผลิตบางส่วนที่เลือกลดขนาดแทนการขึ้นราคาเพื่อรับมือกับต้นทุนที่สูงขึ้น เนื่องจากผู้บริโภคมักอ่อนไหวต่อการเปลี่ยนแปลงของราคามากกว่าการเปลี่ยนแปลงของปริมาณ
ดังนั้นการลดขนาดลงเล็กน้อยจึงเป็นที่สังเกตได้ยากกว่าการขึ้นราคาบนป้าย ทำให้ผู้ผลิตสามารถส่งผ่านต้นทุนได้โดยไม่เสี่ยงเสียลูกค้าไปให้คู่แข่ง นอกจากนี้ผู้ซื้อมักตัดสินใจจากราคาเป็นหลักและพร้อมเปลี่ยนไปซื้อยี่ห้ออื่นทันทีหากราคาสูงขึ้น
ทั้งนี้ ผู้วิจัยระบุว่า ประเทศไทยยังไม่มีกลไกกำกับดูแลหรือกฎระเบียบเฉพาะเรื่องการเปลี่ยนแปลงขนาดบรรจุภัณฑ์อย่างชัดเจน ขณะที่ในต่างประเทศมีทั้งการกำกับดูแลและการออกกฎหมายเพื่อป้องกันไม่ให้ผู้บริโภคเสียเปรียบจากการเปลี่ยนแปลงปริมาณสินค้า
ขณะเดียวกัน ในปัจจุบันการแสดงราคาต่อหน่วยยังอาจไม่ครอบคลุมสินค้าทั้งหมด โดยเฉพาะสินค้าที่บรรจุในขวดหรือบรรจุภัณฑ์ซึ่งระบุปริมาณเป็นมิลลิลิตร ทำให้ผู้บริโภคต้องคำนวณเปรียบเทียบราคาเอง และอาจไม่ทันสังเกตว่าสินค้ามีปริมาณลดลงแต่ยังจำหน่ายในราคาเดิม
คนรายได้น้อยมีทางเลือกในการประหยัดน้อยกว่า
การซื้อแพ็กใหญ่เป็นวิธีประหยัดที่ได้ผล โดยพบว่าสินค้าที่มีขนาดใหญ่กว่า 2 เท่า มีราคาต่อหน่วยเฉลี่ยต่ำกว่าแพ็กขนาดเล็กราว 10.8%
อย่างไรก็ตาม ข้อมูล SES ปี 2568 บ่งชี้ว่า ครัวเรือนรายได้น้อยมีค่าใช้จ่ายสูงถึง 88% ของรายได้ เทียบกับ 57% ในครัวเรือนรายได้สูง ทำให้ไม่มีเงินเหลือพอที่จะสามารถซื้อสินค้าแพ็กใหญ่หรือซื้อครั้งละจำนวนมากได้ ครัวเรือนรายได้น้อยจึงต้องซื้อสินค้าทีละจำนวนน้อยตามกำลังซื้อที่มีแต่ละวัน และทำให้ต้องจ่ายค่าสินค้าในราคาต่อหน่วยที่แพงกว่า
ตารางสัดส่วนค่าใช้จ่ายต่อรายได้ของครัวเรือน ปี 2568 แยกตามกลุ่มรายได้
เมื่อรวมทุกปัจจัยเข้าด้วยกัน ผลการศึกษาประเมินว่า ในช่วงวิกฤตเงินเฟ้อจากสงครามรัสเซีย-ยูเครน ปี 2565 ครัวเรือนรายได้น้อยเผชิญเงินเฟ้อสูงกว่าครัวเรือนรายได้สูงประมาณ 2.6 จุดเปอร์เซ็นต์ ส่วนต่างดังกล่าวประกอบด้วย 4 ปัจจัย ได้แก่ โครงสร้างตะกร้าบริโภค 0.65 จุด ภาวะ Cheapflation จากการเปลี่ยนแปลงราคาขาย 0.53 จุด ปรากฏการณ์ Shrinkflation หรือการลดขนาดสินค้าโดยไม่ลดราคาตาม 0.14 จุด และข้อจำกัดในการเข้าถึงส่วนลดจากการซื้อสินค้าบรรจุภัณฑ์ขนาดใหญ่ 1.31 จุด
ส่วนต่างดังกล่าวไม่ใช่ตัวเลขเล็กน้อย โดยเฉพาะเมื่อเทียบกับภาวะปกติที่เงินเฟ้อไทยอยู่ในระดับไม่สูงมากนัก ส่วนเพิ่ม 2.6 จุดเปอร์เซ็นต์ จึงสะท้อนภาระค่าครองชีพที่หนักขึ้นอย่างมีนัยสำคัญสำหรับครัวเรือนที่มีรายได้จำกัด และอาจส่งผลให้กำลังซื้อและความสามารถในการออมลดลง รวมถึงทำให้ครัวเรือนกลุ่มนี้ฟื้นตัวจากวิกฤตเศรษฐกิจได้ยากกว่ากลุ่มรายได้สูง แม้ภาพรวมเศรษฐกิจจะเริ่มปรับตัวดีขึ้นแล้วก็ตาม
เงินเฟ้อเฉลี่ยไม่พอ แนะรัฐวัดค่าครองชีพแยกตามรายได้
เมื่อเงินเฟ้อของแต่ละกลุ่มรายได้ไม่เท่ากัน ดังนั้นตัวเลขเฉลี่ยของทั้งประเทศเพียงอย่างเดียวอาจยังสะท้อนถึงภาระค่าครองชีพของบางกลุ่มได้ไม่ครบถ้วน ผู้วิจัยจึงมีข้อเสนอแนะเชิงนโยบายดังนี้
ประการแรก การติดตามค่าครองชีพควรลงลึกไปถึงครัวเรือนแต่ละกลุ่ม เช่น การทำดัชนีราคาแยกตามกลุ่มรายได้ ซึ่งใช้ตะกร้าสินค้าที่สะท้อนแบบแผนการใช้จ่ายจริงของแต่ละกลุ่ม ควบคู่กับการนำข้อมูลรูปแบบใหม่ เช่น ข้อมูลราคาออนไลน์ ข้อมูลการซื้อสินค้าผ่านเครื่องสแกน หรือข้อมูลการใช้จ่ายผ่านบัตรสวัสดิการแห่งรัฐ มาประกอบการวิเคราะห์
ข้อมูลเหล่านี้มีความถี่สูงและลงลึกถึงระดับรายการสินค้า จึงช่วยให้เห็นปรากฏการณ์ Cheapflation หรือ Shrinkflation อย่างชัดเจนกว่าแบบเดิม และช่วยให้ผู้กำหนดนโยบายประเมินภาระของแต่ละกลุ่มได้ทันสถานการณ์มากขึ้น
ประการที่สอง มาตรการช่วยเหลือควรมุ่งเป้าไปยังกลุ่มที่ได้รับผลกระทบมากที่สุด มากกว่าการอุดหนุนราคากว้าง ๆ ที่กระจายประโยชน์ไปยังทุกคนเท่ากัน เพราะกลุ่มต่าง ๆ ไม่ได้เผชิญปัญหารุนแรงเท่ากันตั้งแต่แรก โดยเฉพาะการตรึงราคาพลังงานหรือราคาสินค้าในวงกว้างแม้ช่วยบรรเทาภาระได้เร็ว แต่มักใช้งบประมาณสูง และประโยชน์ส่วนใหญ่อาจตกอยู่กับกลุ่มคนที่ใช้จ่ายมากซึ่งไม่ใช่กลุ่มเปราะบาง
ขณะที่การช่วยเหลือผ่านช่องทางที่ระบุตัวผู้รับได้ เช่น บัตรสวัสดิการแห่งรัฐ จะช่วยให้การใช้งบประมาณมีประสิทธิภาพและบรรเทาความเดือดร้อนได้ตรงจุดกว่า ทั้งนี้ ความท้าทายสำคัญ คือ การทำให้ฐานข้อมูลแม่นยำและครอบคลุมผู้ที่ได้รับผลกระทบจริง
ประการที่สาม การเพิ่มความโปร่งใสด้านราคาและขนาดสินค้า เช่น การแสดงราคาต่อหน่วยอย่างชัดเจนและเป็นมาตรฐานเดียวกันทั้งในร้านค้าและช่องทางออนไลน์ หรือการแจ้งให้ผู้บริโภคทราบเมื่อมีการเปลี่ยนแปลงปริมาณบรรจุภัณฑ์ จะช่วยให้ผู้บริโภคเปรียบเทียบสินค้าได้ดีขึ้นและลดโอกาสเสียเปรียบจากข้อมูลที่ไม่สมบูรณ์
ขณะเดียวกันควรทำควบคู่กับการส่งเสริมการแข่งขันในตลาดสินค้าอุปโภคบริโภค เพื่อลดแรงจูงใจในการผลักภาระต้นทุนไปยังสินค้ากลุ่มล่าง
ประการสุดท้าย นโยบายการเงินควรคำนึงถึงผลกระทบที่แตกต่างกันของเงินเฟ้อต่อครัวเรือนแต่ละกลุ่มยิ่งขึ้น แม้นโยบายการเงินเป็นเครื่องมือที่มีผลในวงกว้างและไม่สามารถเจาะจงช่วยกลุ่มใดกลุ่มหนึ่งได้โดยตรง แต่ข้อมูลเงินเฟ้อรายกลุ่มสามารถใช้ประกอบการประเมินแรงกดดันด้านค่าครองชีพและความเสี่ยงที่เงินเฟ้อจะส่งผ่านไปยังการคาดการณ์เงินเฟ้อและค่าจ้าง
ทั้งนี้ เงินเฟ้อที่สูงมักส่งผลกระทบต่อกลุ่มเปราะบางและครัวเรือนรายได้น้อยมากกว่ากลุ่มอื่น เพราะมีภาระค่าครองชีพสูงขึ้น ซึ่งอาจทำให้การบริโภคลดลงและกระทบต่อการเติบโตของเศรษฐกิจในภาพรวม ดังนั้น การรักษาเสถียรภาพราคาจึงมีความสำคัญต่อความเป็นอยู่ของประชาชนมากกว่าที่ตัวเลขเงินเฟ้อเฉลี่ยสะท้อนออกมา
มาตรการช่วยเหลือแบบรายวัน อาจทำคนจนเสียโอกาสซื้อของถูก
ผู้วิจัยสถาบันวิจัยเศรษฐกิจป๋วยฯ ระบุว่า การแก้ไขปัญหาความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจมีเครื่องมือเชิงนโยบายหลายรูปแบบ ทั้งมาตรการทางภาษีและการคลัง แต่การศึกษาครั้งนี้มุ่งเน้นประเด็นด้านนโยบายการเงินเป็นหลัก จึงไม่ได้ลงลึกถึงรายละเอียดของมาตรการควบคุมราคาหรือมาตรการทางการคลังโดยตรง
ทั้งนี้ ผลการศึกษามีข้อสังเกตว่า การใช้มาตรการควบคุมราคาสินค้าในวงกว้างอาจไม่ได้ช่วยเหลือกลุ่มที่ได้รับผลกระทบจากค่าครองชีพมากที่สุดอย่างแท้จริง เนื่องจากประโยชน์จากการอุดหนุนราคาอาจกระจายไปยังผู้บริโภคทุกกลุ่ม จึงควรพิจารณามาตรการช่วยเหลือที่มุ่งเป้าไปยังกลุ่มเปราะบางให้มากขึ้น แม้จะยังมีความท้าทายในการระบุตัวผู้ที่ได้รับผลกระทบและต้องการความช่วยเหลืออย่างแท้จริง
นอกจากนี้ ผู้วิจัยยังเสนอให้การออกแบบมาตรการช่วยเหลือคำนึงถึงพฤติกรรมการซื้อสินค้าและข้อจำกัดด้านกำลังซื้อของประชาชนด้วย โดยยกตัวอย่างมาตรการช่วยเหลือที่กำหนดวงเงินใช้จ่ายเป็นรายวัน แม้มีเป้าหมายเพื่อกระจายการใช้จ่ายอย่างต่อเนื่อง แต่ในอีกด้านหนึ่งอาจทำให้ผู้มีรายได้น้อยเสียโอกาสในการนำเงินไปซื้อสินค้าบรรจุภัณฑ์แพ็กใหญ่ ซึ่งมีราคาต่อหน่วยถูกกว่าสินค้าขนาดเล็ก
อ่านบทความฉบับเต็ม : ความเหลื่อมล้ำในวิกฤตค่าครองชีพ: เมื่อเงินเฟ้อของเราไม่เท่ากัน
ผู้วิจัย : ธนาพร ศรีคล้าย ธนาคารแห่งประเทศไทย, ชนกานต์ ฤทธินนท์สถาบันวิจัยเศรษฐกิจป๋วย อึ๊งภากรณ์, นุวัต หนูขวัญ สถาบันวิจัยเศรษฐกิจป๋วย อึ๊งภากรณ์, ทศพล อภัยทาน สถาบันวิจัยเศรษฐกิจป๋วย อึ๊งภากรณ์
บทความที่เกี่ยวข้อง :
