เศรษฐกิจ
การค้าออนไลน์ที่เติบโตต่อเนื่องกำลังเผชิญคำถามเรื่องความเป็นธรรมในการแข่งขัน เมื่อแพลตฟอร์ม E-commerce ไม่ได้เป็นเพียงช่องทางเชื่อมต่อผู้ขายกับผู้ซื้อ แต่ยังมีบทบาทกำหนดเงื่อนไขการขาย ตั้งแต่ค่าธรรมเนียม การจัดโปรโมชัน ไปจนถึงการเลือกใช้บริการขนส่ง ส่งผลให้ร้านค้าจำนวนหนึ่งตั้งคำถามถึงสิทธิและอำนาจต่อรองของตนเอง ท่ามกลางต้นทุนที่เพิ่มขึ้นและทางเลือกในการดำเนินธุรกิจที่ลดลง
ปัญหาสำคัญคือการจำกัดหรือผูกโยงบริการขนส่งเข้ากับแพลตฟอร์ม เช่น การกำหนดให้ร้านค้าต้องใช้บริษัทขนส่งที่แพลตฟอร์มเลือก หรือไม่เปิดโอกาสให้ผู้ขายเลือกผู้ให้บริการรายอื่นได้อย่างอิสระ
รวมถึงเงื่อนไขที่อาจเชื่อมโยงการใช้บริการขนส่งกับสิทธิประโยชน์ในการขายสินค้า ทำให้ผู้ประกอบการบางส่วนไม่สามารถเลือกบริการที่เหมาะสมกับประเภทสินค้า ต้นทุน และความต้องการของลูกค้าได้
ประเด็นดังกล่าวทำให้สมาคมผู้ประกอบการพาณิชย์อิเล็กทรอนิกส์ไทย (สมาคมอีคอมเมิร์ซไทย) และผู้ประกอบการอีคอมเมิร์ซเข้าพบสำนักงานคณะกรรมการการแข่งขันทางการค้า (กขค.) เพื่อร้องเรียนและติดตามปัญหาการดำเนินธุรกิจบนแพลตฟอร์มออนไลน์ โดยเฉพาะการจำกัดทางเลือกบริษัทขนส่ง การปรับเพิ่มค่าธรรมเนียม และเงื่อนไขทางธุรกิจที่ส่งผลกระทบต่อต้นทุน พร้อมเรียกร้องให้ตรวจสอบว่าพฤติกรรมดังกล่าวเข้าข่ายจำกัดการแข่งขันหรือสร้างความไม่เป็นธรรมในตลาดหรือไม่
ข้อร้องเรียนครั้งนี้สะท้อนปัญหาที่มากกว่าเรื่องค่าธรรมเนียม เพราะเมื่อแพลตฟอร์มกลายเป็นช่องทางสำคัญในการเข้าถึงผู้บริโภค ร้านค้าจึงต้องพึ่งพาเงื่อนไขที่แพลตฟอร์มกำหนด ทั้งการมองเห็นสินค้า การเข้าร่วมโปรโมชัน และการจัดส่งสินค้า ขณะที่อำนาจต่อรองของผู้ประกอบการรายย่อยอาจมีจำกัด
ค่าธรรมเนียมทะลุ 30% กำไรผู้ค้าถูกบีบ
ภาวุธ พงษ์วิทยภานุ สส.บัญชีรายชื่อ พรรคประชาชน ในฐานะประธานอนุกรรมาธิการเพิ่มขีดความสามารถดิจิทัลไทย รัฐสภา กล่าวว่า ปัญหาดังกล่าวได้รับการร้องเรียนผ่านสมาคม ก่อนรวบรวมข้อมูลจากผู้ประกอบการที่ได้รับผลกระทบและส่งต่อให้ กขค. พิจารณา โดยเห็นว่าไม่ใช่ปัญหาของร้านค้ารายใดรายหนึ่ง แต่เกี่ยวข้องกับผู้ประกอบการทั่วประเทศและโครงสร้างเศรษฐกิจออนไลน์
ภาวุธระบุว่า ปัจจุบันแพลตฟอร์มมีการปรับเพิ่มค่าบริการอีก 3% ส่งผลให้ภาระค่าบริการรวมสูงกว่า 30% ขณะที่การใช้คูปองและกลไกด้านราคาหลายรูปแบบยังเพิ่มแรงกดดันต่อรายได้และกำไรของผู้ขาย ทำให้ร้านค้าต้องแบกรับต้นทุนมากขึ้น
ล็อกขนส่ง กระทบทั้งผู้ขาย ผู้ซื้อ และผู้ให้บริการ
การจำกัดทางเลือกบริษัทขนส่งไม่ได้ส่งผลเฉพาะร้านค้าออนไลน์ แต่ยังอาจกระทบต่อการแข่งขันในธุรกิจขนส่งและผู้บริโภคในวงกว้าง
สำหรับร้านค้า การไม่สามารถเลือกผู้ให้บริการขนส่งได้อย่างอิสระทำให้ขาดโอกาสเลือกบริการที่เหมาะสมกับสินค้าแต่ละประเภท เช่น สินค้าแตกหักง่าย สินค้าแช่เย็น หรือสินค้าขนาดใหญ่ ซึ่งต้องการมาตรฐานการจัดส่งแตกต่างกัน ขณะเดียวกัน หากผู้ให้บริการที่ถูกกำหนดมีค่าบริการสูงกว่า ร้านค้าก็ต้องแบกรับต้นทุนโดยมีอำนาจต่อรองจำกัด
ปัญหาไม่ได้จบเพียงต้นทุนที่เพิ่มขึ้น แต่ยังรวมถึงความเสี่ยงด้านคุณภาพบริการ หากสินค้าจัดส่งล่าช้า เสียหาย หรือเกิดปัญหาระหว่างทาง ร้านค้าอาจต้องรับผลกระทบต่อความพึงพอใจและความเชื่อมั่นของลูกค้า ทั้งที่ไม่สามารถเปลี่ยนไปใช้ผู้ให้บริการรายอื่นได้ตามความเหมาะสม
ขณะที่บริษัทขนส่งรายอื่นก็อาจสูญเสียโอกาสในการแข่งขัน หากระบบของแพลตฟอร์มเอื้อประโยชน์ให้แก่บริษัทในเครือหรือพันธมิตรทางธุรกิจ ส่งผลให้ตลาดขนส่งมีทางเลือกน้อยลง และหากปริมาณงานของผู้ให้บริการบางรายลดลงต่อเนื่อง ก็อาจส่งผลต่อธุรกิจและการจ้างงานในภาคขนส่ง
ส่วนผู้บริโภคเองก็สูญเสียโอกาสเปรียบเทียบค่าจัดส่ง ระยะเวลา และคุณภาพบริการ ไม่สามารถเลือกวิธีจัดส่งที่ตรงกับความต้องการได้อย่างเต็มที่
รัฐเตรียมวางกติกา ห้ามกีดกันร้านค้าเลือกขนส่ง
ท่ามกลางข้อร้องเรียนดังกล่าว รัฐบาลเดินหน้าวางกติกากำกับแพลตฟอร์ม E-commerce เพื่อสร้างความเป็นธรรมในการแข่งขัน โดยเฉพาะการลดภาระต้นทุนและเพิ่มโอกาสให้ผู้ประกอบการรายย่อยและวิสาหกิจขนาดกลางและขนาดย่อม (SME)
ลลิดา เพริศวิวัฒนา รองโฆษกประจำสำนักนายกรัฐมนตรี เปิดเผยว่า สำนักงาน กขค. เปิดรับฟังความคิดเห็นต่อ (ร่าง) ประกาศคณะกรรมการการแข่งขันทางการค้า เรื่อง การกำกับโครงสร้างอัตราค่าบริการและการจัดส่งสินค้าในระบบนิเวศแพลตฟอร์มหลายด้าน (Multi-sided Platform) ประเภทธุรกิจบริการแพลตฟอร์มดิจิทัลซื้อขายสินค้าหรือบริการ (E-commerce) ระหว่างวันที่ 4 พฤศจิกายน – 3 ธันวาคม 2569
หัวใจสำคัญของร่างประกาศคือการเปิดโอกาสให้ร้านค้าและผู้ซื้อมีสิทธิเลือกผู้ให้บริการขนส่งได้อย่างอิสระ ไม่ถูกบังคับให้ใช้บริการของแพลตฟอร์ม บริษัทในเครือ หรือพันธมิตรทางธุรกิจเท่านั้น ร้านค้าสามารถเลือกใช้บริการขนส่งของตนเองหรือผู้ให้บริการภายนอกได้ ภายใต้มาตรฐานความปลอดภัยและระบบติดตามสถานะสินค้าที่จำเป็น
ขณะเดียวกัน ร่างประกาศยังเสนอห้ามแพลตฟอร์มเลือกปฏิบัติต่อร้านค้าที่เลือกใช้บริการขนส่งรายอื่น เช่น ลดอันดับการแสดงผลสินค้า (Visibility) ทำให้สินค้าถูกค้นพบยากขึ้น เพิ่มค่าธรรมเนียม ถอดเครื่องหมายรับรอง ตัดสิทธิเข้าร่วมโปรแกรมส่งเสริมการขาย หรือชะลอการจ่ายเงินให้ร้านค้า
นอกจากนี้ ยังเสนอให้แพลตฟอร์มเปิดเผยข้อมูลผู้ให้บริการขนส่งแต่ละรายอย่างโปร่งใส ทั้งค่าบริการ ระยะเวลาจัดส่ง และเงื่อนไขสำคัญ โดยไม่ซ่อนตัวเลือกหรือออกแบบระบบให้ผู้ซื้อเลือกใช้บริการขนส่งรายอื่นได้ยาก รวมถึงไม่กำหนดตัวเลือกเริ่มต้นเพื่อเอื้อประโยชน์แก่ธุรกิจขนส่งของตนเองหรือพันธมิตร หากจำเป็นต้องมีตัวเลือกเริ่มต้น ต้องใช้หลักเกณฑ์ที่เปิดเผยและเปิดโอกาสให้ผู้ซื้อเปลี่ยนแปลงได้โดยสะดวก
คุมค่าธรรมเนียมให้โปร่งใส ไม่ใช่กำหนดเพดาน GP
อีกประเด็นที่ร่างประกาศให้ความสำคัญคือโครงสร้างค่าบริการ โดยเสนอให้แพลตฟอร์มเปิดเผยรายละเอียดค่าธรรมเนียมทุกประเภทอย่างชัดเจน ทั้งค่าธรรมเนียมการขายหรือค่าคอมมิชชัน (GP) ค่าชำระเงิน ค่าโฆษณา ค่าส่งเสริมการขาย ตลอดจนค่าบริการจัดส่งและคลังสินค้า เพื่อให้ร้านค้าทราบต้นทุนที่แท้จริงและตรวจสอบได้ว่าค่าบริการสัมพันธ์กับบริการที่ได้รับหรือไม่
อย่างไรก็ตาม การกำกับดูแลครั้งนี้ไม่ได้หมายถึงการกำหนดเพดานค่า GP ให้ทุกแพลตฟอร์มเรียกเก็บในอัตราเดียวกัน และไม่ได้ทำให้ค่าธรรมเนียมลดลงทันที แต่เป็นการวางหลักเกณฑ์ให้การกำหนดราคาและเรียกเก็บค่าบริการมีความโปร่งใสและเป็นธรรมมากขึ้น
ลลิดาระบุว่า ความเป็นธรรมในการค้าออนไลน์ไม่ได้จำกัดอยู่เพียงเรื่องค่าคอมมิชชันหรือค่า GP แต่ยังครอบคลุมถึงสิทธิในการเลือกบริการขนส่งและโอกาสเข้าถึงลูกค้าของร้านค้า ผู้ประกอบการไม่ควรถูกจำกัดโอกาสในการขายเพียงเพราะเลือกใช้บริการขนส่งรายอื่น ขณะที่ผู้บริโภคควรมีทางเลือกที่แท้จริง สามารถเปรียบเทียบราคาและระยะเวลาจัดส่งได้อย่างโปร่งใส
ทั้งนี้ ร่างประกาศยังอยู่ในขั้นตอนรับฟังความคิดเห็น ไม่ใช่กฎหมายหรือประกาศที่มีผลบังคับใช้แล้ว โดยสำนักงาน กขค. เปิดรับฟังความคิดเห็นจากผู้ประกอบการร้านค้าออนไลน์ ผู้ให้บริการขนส่ง และประชาชนที่ใช้บริการแพลตฟอร์ม E-commerce จนถึงวันที่ 3 ธันวาคม 2569 ก่อนนำความคิดเห็นไปประกอบการพิจารณาจัดทำหลักเกณฑ์ฉบับสมบูรณ์
โจทย์สำคัญจึงไม่ได้อยู่เพียงการทำให้ร้านค้าเลือกบริษัทขนส่งได้อย่างอิสระ แต่คือการสร้างสมดุลระหว่างอำนาจของแพลตฟอร์ม ผู้ขาย บริษัทขนส่ง และผู้บริโภค เพื่อไม่ให้การเติบโตของเศรษฐกิจดิจิทัลกระจุกตัวอยู่กับผู้เล่นรายใหญ่ ขณะที่ผู้ประกอบการรายย่อยต้องแบกรับต้นทุนและเงื่อนไขทางธุรกิจโดยมีทางเลือกจำกัด
บทความที่เกี่ยวข้อง:
