ขนาดกองทุนประกันสังคม 3 ล้านล้านบาท บางคนอาจหยิบยกขึ้นมาเพื่อชี้ให้เห็นว่า “สำคัญ” แต่บางคนอาจหยิบยกขึ้นมาสร้าง “ความน่ากลัว” และเป็นตัวเลขที่มักถูกยกขึ้นในถกเถียงว่ากองทุนอาจกลายเป็นเวทีต่อสู้ทาง “การเมือง” ในขณะที่สังคมไทยเริ่มถกเถียงเรื่อง “การปฏิรูป” ประกันสังคม และข้อเสนอให้ออกนอกระบบเหมือนกองทุนบำเหน็จบำน่ญข้าราชการ (กบข.)
หากย้อนกลับไปดูกระบวนการเลือกตั้งกรรมการประกันสังคมในครั้งนี้ จะเห็นว่าเกิดความล่าช้าในขั้นตอน 2 ครั้ง คือ ครั้งแรก ศาลปกครองกลางมีคำสั่งทุเลาการบังคับประกาศเรื่องการลงทะเบียนผู้มีสิทธิเลือกตั้งเมื่อ 24 ก.ค. แต่คณะกรรมการเลือกตั้งมีมติชะลอการเลือกตั้งทั้งกระบวนการเพื่อรอคำวินิจฉัยของศาล ซึ่งต่อมา ศาลปกครองกลางพิพากษาเพิกถอนประกาศชะลอดังกล่าว โดยเห็นว่าไม่ชอบด้วยกฎหมาย และครั้งที่สอง หลังประกาศรายชื่อผู้ได้คะแนนสูงสุดเมื่อ 5 พ.ย. มีผู้ยื่นคำคัดค้านตามระเบียบ ทำให้ต้องขยายเวลารับรองกรรมการชุดใหม่ 30 วันก่อนเสนอรัฐมนตรีว่าการกระทรวงแรงงาน
เมื่อ 25 พ.ค. 69 คณะกรรมการการเลือกตั้งผู้แทนฝ่ายนายจ้างและผู้แทนฝ่ายผู้ประกันตน ออกประกาศกำหนดหลักเกณฑ์ให้ผู้มีสิทธิเลือกตั้ง ต้องลงทะเบียนขอใช้สิทธิล่วงหน้า กับสำนักงานประกันสังคม (สปส.) จึงจะมีสิทธิลงคะแนนเลือกตั้งได้ ซึ่งนำไปสู่การยื่นฟ้องต่อศาลปกครองกลางเนื่องจากถูกมองว่าเป็นการสร้างภาระและจำกัดสิทธิของประชาชน โดยเปิดช่วงเวลาลงทะเบียนใช้สิทธิล่วงหน้า 1 มิ.ย.– 15 ก.ค. 69 และต่อมา 24 ก.ค. 69 ศาลปกครองกลางมีคำสั่งทุเลาการบังคับใช้ “ชั่วคราว” ระบุว่าเข้าข่ายจำกัดสิทธิประชาชน ทำให้ผู้ประกันตนและนายจ้างใช้สิทธิเลือกตั้งโดย ไม่ต้องลงทะเบียนล่วงหน้า
ต่อมา 27 ก.ค. 69 หลังศาลสั่งยกเลิกเงื่อนไขลงทะเบียนล่วงหน้า คณะกรรมการการเลือกตั้งฯ ได้ออกประกาศ ชะลอการดำเนินการเลือกตั้งออกไปอย่างไม่มีกำหนด โดยอ้างเหตุผลด้านการเตรียมหน่วยเลือกตั้งและงบประมาณที่อาจเพิ่มขึ้นตามจำนวนผู้มีสิทธิ และ 4 ส.ค. 69 ษัษฐรัมย์ ธรรมบุษดี พร้อมทีมประกันสังคมก้าวหน้า ยื่นฟ้องต่อศาลปกครองกลาง ขอให้เพิกถอนประกาศชะลอการเลือกตั้งลงวันที่ 27 กรกฎาคม และขอให้ศาลสั่งเดินหน้าจัดการเลือกตั้งตามกำหนดการเดิม ต่อมา 7 ส.ค. 69 ศาลปกครองกลางมีคำสั่งคุ้มครองชั่วคราวกลางดึก สั่งทุเลาประกาศชะลอการเลือกตั้ง
ศาลปกครองกลางระบุว่า สปส. มีฐานข้อมูลทะเบียนผู้ประกันตนครบถ้วนและพร้อมจัดการเลือกตั้งได้โดยไม่กระทบการบริหารราชการ และต่อมา 11 ส.ค. 69 ศาลปกครองกลางมีคำพิพากษาให้ เพิกถอนประกาศชะลอการเลือกตั้ง ชี้ว่าเป็นการใช้ดุลยพินิจไม่ชอบด้วยกฎหมายและเกินกว่าเหตุ เนื่องจาก สปส. ได้รับจัดสรรงบประมาณไว้แล้วราว 275–300 ล้านบาท จึงสั่งให้จัดเลือกตั้งตามปฏิทินเดิม และผลการเลือกตั้งอย่างไม่เป็นทางการ เมื่อ 11 ต.ค. 69 ทีมประกันสังคมก้าวหน้าชนะอย่างถล่มทลายรวม 14 ที่นั่ง มีผู้ใช้สิทธิมากเป็นประวัติการ และกกต. ประกาศรายชื่อผู้ได้คะแนนสูงสุดฝ่ายละ 7 คนเมื่อ 5 พ.ย. 69
ทั้งนี้ ตามกฎหมาย กกต.ประกันสังคมเปิดให้ผู้สมัครและผู้ใช้สิทธิเลือกตั้งยื่นคำคัดค้านเป็นหนังสือภายใน 7 วัน ซึ่งครบกำหนดเมื่อ 12 พ.ย. 69 ปรากฏว่ามีผู้ยื่นคัดค้าน จึงต้องขยายเวลารับรองผลออกไปอีก 30 วันก่อนเสนอผลให้รัฐมนตรีว่าการกระทรวงแรงงานพิจารณา โดยสำนักงานประกันสังคม (สปส.) ระบุว่าได้รับคำร้องคัดค้านสองฉบับ และประเด็นเกี่ยวกับคุณสมบัติผู้สมัครหนึ่งราย หากกรณีการร้องเรียนไม่มีมูล จะทำให้บอร์ดชุดใหม่มีทีมประกันสังคมก้าวหน้าเข้าไปนั่ง 14 คนจากคณะกรรมการ 21 คน เท่ากับว่าบทบาทของทีมประกันสังคมก้าวหน้าจะมีค่อนข้างเด็ดขาดในการบริหารงานของบอร์ดชุดใหม่
หากย้อนกลับไปดูการทำงานของทีมประกันสังคมก้าวหน้า และการเคลื่อนไหวของสังคมภายนอกต่อสำนักงานประกันสังคง จะเห็นว่าได้สร้างแรงกดันต่อสำนักงานประกันสังคมอย่างมากในช่วงที่ผ่านมา และกระทบต่อความเชื่อมั่นของสมาชิกมากที่สุดนับตั้งแต่ก่อตั้งสปส.ในรอบ 35 ปี โดยถูกตั้งคำถามในเรื่องความโปร่งในการบริหารงาน และการใช้จ่ายเงินของสปส. ซึ่งในหลายเรื่องไม่สามารถชี้แจงให้กระจ่างได้ ดังนั้น จึงเกิดกระแสเรียกร้องให้เกิดการปฏิรูปประกันสังคมให้ออกจาก “ระบบราชการ” เหมือนกบข. ซึ่งมีการบริหารงานแบบมืออาชีพและมีการเปิดเผยข้อมูลให้กับสมาชิกตรวจสอบได้
การเลือกตั้งกรรมการประกันสังคมฯในรอบนี้ ชี้ให้เห็นการต่อสู้กันอย่าง “เข้มข้น” ระหว่าง “พรรคราชการ” กับสมาชิกประกันสังคมที่ไม่ได้มาจากราชการ ซึ่งในครั้งนี้มาในนามทีมประกันสังคมก้าวหน้า และจากกฏระเบียบของประกันสังคมเอง ทำให้เป็นเรื่องยากจะออกกฏระเบียบใหม่ ๆ เพื่อมา “คัดกรอง” คนที่จะเข้ามาเป็นบอร์ดได้ ซึ่งหากพิจารณา “ลำดับเหตุการณ์” ตั้งแต่ต้น อาจจะต้องเรียกสิ่งนี้ว่า “การหน่วงเวลาทางกระบวนการที่มีนัยทางการเมือง” ของ “ระบบราชการ” ที่เผชิญกับความท้าทายจากพลังอื่นในสังคม และเป็นเทคนิคที่มักจะใช้กันในหลาย ๆ ประเทศ
เป้าหมายของ “การหน่วงเวลา” คืออะไร ? ต้องไปดูว่าใครเป็นผู้ดำเนินการและได้ประโยชน์อะไร ซึ่งสิ่งที่ชี้ให้เห็นว่าเป็น “การหน่วงเวลา” ในความหมายนี้ คือ เหตุผลของศาลที่ระบุว่า “ไม่ชอบด้วยกฎหมายและเกินกว่าเหตุ” ซึ่งไม่ได้หมายความผู้มีอำนาจมี “เจตนา”ไม่ดี แต่เป็นการดิ้นรนของตัวระบบราชการเองที่มีลักษณะรวมศูนย์ และไม่ตอบโจทย์ยุคสมัยอีกต่อไป เพราะประกันสังคมมีขนาดใหญ่ เกี่ยวข้องกับผู้คนกว่า 20 ล้านคน จึงไม่สามารถบริหารจัดการแบบ “ควบคุมหลายจุดอยู่ในสายบริหารเดียวกัน”
นั่นหมายความว่า ปลัดกระทรวงแรงงานเป็นประธานคณะกรรมการเลือกตั้ง และเป็นประธานบอร์ดรักษาการที่อนุมัติงบจัดเลือกตั้ง 275 ล้านบาท ขณะเดียวกันกระทรวงแรงงานก็เป็นผู้เสนอร่างพระราชบัญญัติประกันสังคมต่อคณะรัฐมนตรี (ครม.) และยังเป็นผู้นำเสนอรายชื่อบอร์ดต่อรัฐมนตรีว่าการกระทรวงแรงงานเพื่อแต่งตั้ง ซึ่งถือว่ามีความเข้มข้น “จุดควบคุมเป็นสายเดียวกัน” และทำให้เกิด ความเสี่ยงต่อความขัดกันของบทบาท
แน่นอนว่ามีความเห็นต่างกันมากในเรื่องการ “ปฏิรูป” ประกันสังคม บางคนเห็นว่าควรค่อยเป็นค่อยไป (อาจเข้าข่าย หน่วงเวลา) และ บางคนเห็นว่าปัญหาไม่มีเวลาให้รอ แต่บทความนี้พยายามชี้ให้เห็นว่ากำลังเกิดการต่อสู้ที่ไม่ใช่การเมืองแบบ “ตื้น ๆ” เหมือนที่นักการเมืองบางคนชอบพูด แต่เป็นการต่อสู้ของคนในสังคมที่ออกมาเรียกร้องสิทธิและผลประโยชน์ของตนเอง แต่ผลจะเป็นอย่างไรก็มีแต่เวลาเท่านั้นเป็นเครื่องพิสูจน์ และต้องตอบคำถามและพิสูจน์ให้เห็นว่าระบบแบบที่เป็นอยู่ยังเหมาะสมและตอบโจทย์หรือไม่ ?
บทความที่เกี่ยวข้อง:




