สังคม คุณภาพชีวิต
การเปิดรับฟังความเห็น (ร่าง) พระราชบัญญัติการรับรองอัตลักษณ์ทางเพศสภาพ พ.ศ. …. ผ่านทางระบบกลางทางกฎหมาย ระหว่าง 11 ส.ค.- 9 ก.ย. 69 ของกรมกิจการสตรีและสถาบันครอบครัว กระทรวงการพัฒนาสังคมและความมั่นคงของมนุษย์ (พม.)
กฎหมายดังกล่าว ที่จะมาปลดล็อกระบบทะเบียนราษฎร รวมถึงความคุ้มครองสิทธิมนุษยชน จากระบบที่ยึดเพศชายและหญิงตามเพศกำเนิด ไปสู่การเปิดพื้นที่ให้บุคคลสามารถกำหนดและขอให้รัฐรับรองอัตลักษณ์ทางเพศสภาพของตนเอง
ร่างกฎหมายฉบับนี้ไม่ได้มุ่งเพียงการเปลี่ยนคำนำหน้านามหรือข้อมูลในเอกสารราชการ แต่เสนอให้การรับรองอัตลักษณ์ทางเพศสภาพมีผลต่อ สิทธิ หน้าที่ สถานะทางกฎหมาย การเข้าถึงบริการของรัฐ และการคุ้มครองจากการเลือกปฏิบัติ ขณะเดียวกัน ยังให้ความสำคัญเป็นพิเศษกับการคุ้มครองบุคคลอินเตอร์เซ็กส์ ซึ่งเป็นกลุ่มที่มีคุณลักษณะทางเพศไม่สามารถระบุได้อย่างชัดเจนว่าเป็นหญิงหรือชาย
จากสิทธิในรัฐธรรมนูญ สู่กฎหมายที่รับรอง “ตัวตน”
ตามรัฐธรรมนูญไทยมีหลักประกันเรื่องความเสมอภาคอยู่แล้ว ทั้งรัฐธรรมนูญ พ.ศ. 2560 มาตรา 27 ซึ่งกำหนดให้บุคคลเสมอกันในทางกฎหมายและห้ามการเลือกปฏิบัติโดยไม่เป็นธรรมด้วยเหตุแห่งเพศ รวมถึงพระราชบัญญัติความเท่าเทียมระหว่างเพศ พ.ศ. 2558 และการแก้ไขประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ที่เกี่ยวข้องกับสิทธิของบุคคลหลากหลายทางเพศ
อย่างไรก็ตาม ในทางปฏิบัติบุคคลที่มีความหลากหลายทางเพศยังเผชิญกับการเลือกปฏิบัติและข้อจำกัดจากระบบกฎหมายที่ยังตั้งอยู่บนฐานของการแบ่งเพศออกเป็นชายและหญิงเป็นหลัก
ประเด็นนี้สอดคล้องกับคำวินิจฉัยศาลรัฐธรรมนูญที่ 20/2564 ซึ่งแม้จะวินิจฉัยว่าประมวลกฎหมายแพ่งและพาณิชย์ มาตรา 1448 ไม่ขัดต่อรัฐธรรมนูญ แต่มีข้อสังเกตว่า รัฐสภา คณะรัฐมนตรี และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องควรดำเนินการตรากฎหมายเพื่อรับรองสิทธิและหน้าที่ของบุคคลผู้มีความหลากหลายทางเพศ
ร่างกฎหมายฉบับนี้จึงถูกเสนอขึ้นเพื่อเติมช่องว่างดังกล่าว โดยวางหลักว่า บุคคลควรมีสิทธิกำหนดอัตลักษณ์ทางเพศสภาพของตนเอง และรัฐควรมีกลไกรับรองสิทธิดังกล่าวอย่างเป็นรูปธรรม
ประกอบด้วย 24 มาตรา 7 หมวด 1 บทเฉพาะกาล ดังต่อไปนี้
- หมวด 1 สิทธิในการกำหนดเจตจำนงทางเพศสภาพ
- หมวด 2 การรับรองอัตลักษณ์ทางเพศสภาพ
- หมวด 3 การรับรองอัตลักษณ์ทางเพศสภาพของบุคคลอินเตอร์เซ็กส์
- หมวด 4 สิทธิในการพัฒนาตนเองอย่างอิสระเพื่อให้สอดคล้องกับอัตลักษณ์ทางเพศสภาพของตน
- หมวด 5 สิทธิและหน้าที่ของบุคคลที่ได้รับการรับรองอัตลักษณ์ทางเพศสภาพ
- หมวด 6 มาตรการและกลไกป้องกันการเลือกปฏิบัติ
- หมวด 7 บทกำหนดโทษ
- บทเฉพาะกาล
เจาะลึกโครงสร้างและสาระสำคัญของร่างกฎหมาย (24 มาตรา 7 หมวด)
นิยามศัพท์ใหม่ที่ก้าวหน้า
กฎหมายได้แยกแยะความแตกต่างระหว่าง “คุณลักษณะทางเพศ” (กายภาพ/ชีวภาพ) กับ “อัตลักษณ์ทางเพศสภาพ” (ความรู้สึกภายใน) อย่างชัดเจน พร้อมเพิ่มคำนิยามสำคัญ ได้แก่:
ร่างกฎหมายให้นิยาม “เพศสภาพ” ว่าเป็นเพศทางสังคมที่กำหนดโดยเจตจำนงของบุคคล ซึ่งอาจไม่สอดคล้องกับคุณลักษณะทางเพศ
ขณะที่ “อัตลักษณ์ทางเพศสภาพ” หมายถึง การกำหนดเพศสภาพตามความรู้สึกภายในของบุคคล ไม่ว่าจะเป็นหญิง ชาย หรือเพศสภาพอื่น
ส่วน “คุณลักษณะทางเพศ” หมายถึงลักษณะทางกายภาพและชีวภาพ เช่น อวัยวะเพศ ระบบสืบพันธุ์ โครโมโซม ฮอร์โมน และลักษณะทางเพศที่ปรากฏในช่วงวัยเจริญพันธุ์
หลักการดังกล่าวทำให้ เพศสภาพไม่จำเป็นต้องสอดคล้องกับเพศที่ได้รับการระบุเมื่อแรกเกิด และเปิดทางให้บุคคลที่ไม่ได้ระบุตนเองอยู่ในระบบชาย–หญิงสามารถได้รับการรับรองตามอัตลักษณ์ของตน
“บุคคลอินเตอร์เซ็กส์” หมายความว่า ผู้ที่มีคุณลักษณะทางเพศที่ไม่สามารถระบุได้อย่างชัดเจนว่าเป็นหญิงหรือเป็นชาย ซึ่งอาจมีลักษณะที่เข้าข่ายทั้งหญิงและชาย หรือไม่เข้าข่ายทั้งหญิงหรือชาย โดยปรากฏทางกายภาพ เช่น อวัยวะเพศ ไปจนถึงลักษณะทางชีวภาพซึ่งสามารถตรวจพบได้ด้วยกระบวนการทางการแพทย์ เช่น โครโมโซมหรือฮอร์โมน ทั้งนี้ อาจปรากฏตั้งแต่แรกเกิดหรือในภายหลังก็ได้
“บุคคลที่ไม่นิยามตนในระบบทวิเพศ” หมายความว่า บุคคลที่กำหนดอัตลักษณ์ทางเพศสภาพของตนเองซึ่งมิใช่เพศชายและเพศหญิง
“นายทะเบียน” หมายความว่า นายทะเบียนตามกฎหมายว่าด้วยการทะเบียนราษฎร
หมวด 1–2: สิทธิในการกำหนดเจตจำนงและการขอรับรอง
บุคคลมีสิทธิในร่างกายและจิตใจของตนเอง โดย “ห้ามบังคับ” ให้เข้าสู่กระบวนการรักษาทางการแพทย์ ผ่าตัดเปลี่ยนเพศ หรือใช้ฮอร์โมน เพื่อให้ได้รับสิทธิ โดยบุคคลมีสิทธิในการกำหนดเจตจำนงทางเพศสภาพ
(1) สิทธิที่จะได้รับการรับรองอัตลักษณ์ทางเพศสภาพ
(2) สิทธิในการพัฒนาตนเองอย่างอิสระเพื่อให้สอดคล้องกับอัตลักษณ์ทางเพศสภาพของตน
(3) สิทธิในการได้รับการปฏิบัติอย่างสอดคล้องกับเพศสภาพของตนเอง
(4) สิทธิในชีวิตและร่างกายของตนรวมถึงอิสระในการกำหนดคุณลักษณะทางเพศ นอกจากนี้ ต้องไม่ถูกบังคับให้เข้าสู่กระบวนการรักษาทางการแพทย์ไม่ว่าจะด้วยวิธีการผ่าตัดเปลี่ยนเพศทั้งหมดหรือบางส่วน การรักษาด้วยวิธีการใช้ฮอร์โมน การรักษาด้วยวิธีการทางจิตวิทยา หรือทางการแพทย์อื่นใด
เกณฑ์การขอรับรอง: บุคคลที่มีอายุ 18 ปีบริบูรณ์ขึ้นไป สามารถยื่นคำขอรับรองอัตลักษณ์ทางเพศสภาพต่อนายทะเบียนได้ (หากอายุต่ำกว่า 18 ปี ต้องได้รับความยินยอมจากผู้แทนโดยชอบธรรม) หากเคยได้รับการรับรองแล้วและประสงค์จะขอเปลี่ยนใหม่ในภายหลัง ต้องยื่นคำร้องต่อศาลเยาวชนและครอบครัวเพื่อพิจารณาอนุญาต
หมวด 3: บทคุ้มครองพิเศษสำหรับ “บุคคลอินเตอร์เซ็กส์”
แจ้งเกิดในสูติบัตรว่าเป็น “อินเตอร์เซ็กส์” ได้ และถือว่าเป็นบุคคลที่ไม่นิยามตนในระบบทวิเพศจนกว่าจะแจ้งเปลี่ยนแปลงตามความสมัครใจ
- คุ้มครองสิทธิในร่างกาย: ห้ามทำผ่าตัดหรือแทรกแซงทางเพศจนกว่าบุคคลนั้นจะยินยอมเอง เว้นแต่เป็นกรณีเร่งด่วนเพื่อรักษาชีวิต
- กรณีเด็กอายุต่ำกว่า 18 ปี : การผ่าตัดต้องได้รับความยินยอม “ร่วมกัน” ระหว่างเด็กและผู้แทนโดยชอบธรรม โดยยึดหลักเกณฑ์ของแพทยสภา หากมีความขัดแย้ง พนักงานอัยการสามารถร้องขอให้ศาลเยาวชนและครอบครัวชี้ขาดโดยยึดประโยชน์สูงสุดของเด็กเป็นสำคัญ
หมวด 4–5: สิทธิ สวัสดิการ และหน้าที่ทางกฎหมาย
- สิทธิทาง medical : สามารถรับบริการทางการแพทย์เพื่อยืนยันเพศสภาพและดูแลสุขภาวะทางเพศตามระบบสวัสดิการรักษาพยาบาลที่มีอยู่ รวมถึงมีสิทธิ “ลา” เพื่อเข้าสู่กระบวนการทางการแพทย์ในการยืนยันเพศสภาพ
- เอกสารและคำนำหน้านาม: มีสิทธิขอแก้ไขเอกสารราชการและใช้คำนำหน้านามที่สอดคล้องกับอัตลักษณ์ทางเพศสภาพ
การคุ้มครองสิทธิเดิม: สิทธิและหน้าที่ส่วนใหญ่จะปรับตามเพศสภาพใหม่ แต่ยังคงมีข้อยกเว้นคุ้มครองนิติสัมพันธ์เดิมก่อนการรับรอง เช่น ความสัมพันธ์บิดา-มารดา-บุตร คู่สมรส และสิทธิในการรับมรดกตามพินัยกรรม
หมวด 6–7 : การป้องกัน การลงโทษ และการปรับตัวของรัฐ
เนื่องจากบุคคลที่มีอัตลักษณ์ทางเพศสภาพแตกต่างจากบรรทัดฐานของสังคมยังคงถูกจำกัดสิทธิเสรีภาพ และถูกเลือกปฏิบัติ จึงมีความจำเป็นต้องกำหนดมาตรการและกลไกป้องกันการเลือกปฏิบัติไว้ด้วย
อย่างไรก็ตาม ในบางกรณีอาจจะมีความจำเป็นต้องปฏิบัติที่แตกต่างเพราะเหตุแห่งเพศสภาพ เพื่อขจัดอุปสรรคหรือส่งเสริมให้บุคคลที่ได้รับการรับรองอัตลักษณ์ทางเพศสภาพสามารถใช้สิทธิและเสรีภาพได้เช่นเดียวกับบุคคลอื่น หรือเพื่อคุ้มครองสวัสดิภาพและความปลอดภัย หรือเพื่อให้เกิดความเป็นธรรมและเหมาะสมกับความแตกต่างด้านคุณลักษณะทางเพศ หรือมีเหตุผลอันชอบธรรมอื่น จึงต้องกำหนดข้อยกเว้นการเลือกปฏิบัติเอาไว้ด้วย
- มาตรการป้องกันการเลือกปฏิบัติ: ห้ามเลือกปฏิบัติเพราะเหตุแห่งเพศสภาพ เว้นแต่เป็นการกระทำเพื่อขจัดอุปสรรค คุ้มครองสวัสดิภาพ หรือเพื่อความเป็นธรรมตามความแตกต่างทางกายภาพ
- บทกำหนดโทษอาญา (มาตรา 23): ผู้ใดฝ่าฝืนผ่าตัดแทรกแซงคุณลักษณะทางเพศของบุคคลอินเตอร์เซ็กส์โดยไม่ได้รับความยินยอม ต้องระวางโทษ จำคุกตั้งแต่ 6 เดือน ถึง 10 ปี และปรับตั้งแต่ 10,000 บาท ถึง 200,000 บาท (เทียบเท่าความผิดฐานทำร้ายร่างกายบาดเจ็บสาหัส)
บทเฉพาะกาล (มาตรา 24) ทบทวนกฎหมายที่ยังยึดระบบสองเพศ
กำหนดให้หน่วยงานของรัฐที่รับผิดชอบการประเมินผลสัมฤทธิ์ตามกฎหมายว่าด้วยหลักเกณฑ์การจัดทำร่างกฎหมายและการประเมินผลสัมฤทธิ์ของกฎหมาย ดำเนินการทบทวนกฎหมายในความรับผิดชอบที่กำหนดสิทธิ หน้าที่และสถานะทางกฎหมาย หรือเรื่องอื่นใดที่เกี่ยวข้องกับเพศ เพื่อรองรับสิทธิ หน้าที่ สถานะทางกฎหมายหรือเรื่องอื่นใดที่เกี่ยวข้องกับการรับรองอัตลักษณ์ทางเพศสภาพตามพระราชบัญญัตินี้
และเสนอผลการทบทวนพร้อมทั้งร่างกฎหมายในกรณีที่มีการแก้ไขเพิ่มเติมกฎหมาย ต่อคณะรัฐมนตรีภายในหนึ่งร้อยแปดสิบวัน นับแต่วันที่พระราชบัญญัตินี้ใช้บังคับ หากไม่สามารถดำเนินการได้ให้รายงานเหตุผลที่ไม่อาจดำเนินการได้ต่อคณะรัฐมนตรีเพื่อทราบ
- การปรับตัวของภาครัฐ: กำหนดให้หน่วยงานรัฐทบทวนกฎหมายอื่น ๆ ที่เกี่ยวข้องกับ “เพศ” ในความรับผิดชอบ และเสนอแก้ไขต่อคณะรัฐมนตรีภายใน 180 วัน
24 มาตรา กับคำถามใหญ่ที่กำลังเข้าสู่สังคมไทย
โครงสร้างร่างพระราชบัญญัติฉบับนี้มี 24 มาตรา 7 หมวด และบทเฉพาะกาล ครอบคลุมตั้งแต่สิทธิในการกำหนดเจตจำนงทางเพศสภาพ การรับรองอัตลักษณ์ การคุ้มครองบุคคลอินเตอร์เซ็กส์ สิทธิในการพัฒนาตนเอง สิทธิและหน้าที่หลังได้รับการรับรอง ไปจนถึงมาตรการป้องกันการเลือกปฏิบัติและบทลงโทษ
สาระของร่างกฎหมายจึงเป็นมากกว่าการแก้ไขข้อมูลในบัตรประชาชนหรือการเปิดให้ใช้คำนำหน้านามใหม่ แต่เป็นความพยายามวาง “หลักสิทธิในการกำหนดตนเองทางเพศสภาพ” ไว้ในระบบกฎหมายไทยอย่างเป็นทางการ
อย่างไรก็ตาม การเปลี่ยนผ่านจากระบบกฎหมายที่ยึดการแบ่งเพศชาย–หญิงเป็นหลัก ไปสู่ระบบที่รัฐรับรองอัตลักษณ์ทางเพศสภาพตามเจตจำนงของบุคคล ย่อมมีรายละเอียดจำนวนมากที่ต้องพิจารณา ทั้งเรื่องกระบวนการรับรอง สิทธิของผู้เยาว์ ผลต่อกฎหมายอื่น ระบบทะเบียนราษฎร การแพทย์ สวัสดิการ และการกำหนดข้อยกเว้นในกรณีที่เพศมีผลต่อสิทธิหรือความปลอดภัย
การเปิดรับฟังความคิดเห็นของ พม. จึงเป็นอีกขั้นของการนำประเด็นที่เคยอยู่ในพื้นที่ถกเถียงทางสังคมเข้าสู่กระบวนการออกแบบกฎหมายอย่างเป็นทางการ และคำถามสำคัญจากนี้ไม่ใช่เพียงว่า “รัฐจะรับรองเพศอะไรบ้าง” แต่ “รัฐจะออกแบบระบบกฎหมายอย่างไร เพื่อให้การรับรองอัตลักษณ์ของบุคคลเกิดขึ้นจริง โดยไม่สร้างข้อขัดแย้งกับสิทธิ หน้าที่ และความสัมพันธ์ทางกฎหมายของคนอื่น”
เนื้อหาที่เกี่ยวข้อง:
