ทำไมสังคมประชาธิปไตยต้องมีสื่อสาธารณะ: คำถามที่ดูเหมือนมีคำตอบ?

เมื่อคนในครอบครัวป่วยหนัก เวลาที่ได้อยู่ด้วยกันอาจกลายเป็นสิ่งสำคัญที่สุด แต่สำหรับคนทำงานจำนวนมาก เวลานั้นไม่ได้ขึ้นอยู่กับความตั้งใจเพียงอย่างเดียว หากยังขึ้นอยู่กับว่าจะลางานได้หรือไม่ ต้องสูญเสียรายได้เท่าไร และใครจะรับภาระดูแลแทน ความทุกข์ที่ดูเหมือนเป็นเรื่องส่วนตัวจึงเชื่อมโยงกับสิทธิแรงงาน ระบบบริการสุขภาพ และวิธีที่สังคมแบ่งเบาภาระการดูแลระหว่างกัน

งานสื่อสารเรื่อง “การตายดี” ขององค์การกระจายเสียงและแพร่ภาพสาธารณะแห่งประเทศไทย (ส.ส.ท.) หรือ ThaiPBS ทำให้ความเชื่อมโยงดังกล่าวปรากฏต่อสาธารณะ ผ่านการอธิบายการดูแลแบบประคับประคอง การเตรียมพร้อมในช่วงท้ายของชีวิต การเปิดเวทีติดตามนโยบายตายดีและสถานชีวาภิบาล ตลอดจนเป็นพื้นที่ให้มีการนำข้อเสนอเรื่องสิทธิ “ลาไปดูแล–ลาไปบอกลา” เข้าสู่การถกเถียงในสังคมและภาคส่วนนโยบาย ความรู้ด้านสุขภาพจึงไม่ได้หยุดอยู่ในพื้นที่ของผู้เชี่ยวชาญ แต่ถูกเชื่อมเข้ากับประสบการณ์ของครอบครัว ก่อนขยายเป็นคำถามเชิงระบบว่า สังคมควรจัดเงื่อนไขอย่างไรให้ผู้คนสามารถดูแลกันได้โดยไม่ต้องแบกรับความเสี่ยงทั้งหมดตามลำพัง

คุณค่าของงานลักษณะนี้ไม่ได้อยู่เพียงที่การทำให้ผู้คน “รับรู้” ปัญหา แต่อยู่ที่ระยะทางซึ่งเรื่องราวสามารถเดินทางต่อไปได้ จากประสบการณ์ของคนหนึ่งสู่ความเข้าใจร่วม จากความเข้าใจสู่ข้อเสนอ และจากข้อเสนอสู่การติดตามว่าผู้มีอำนาจตัดสินใจตอบสนองอย่างไร การสื่อสารจึงช่วยทำให้ปัญหาที่เคยกระจัดกระจายมีทั้งภาษา หลักฐาน และพื้นที่สำหรับพิจารณาร่วมกัน

เมื่อมองจากจุดนี้ คำถามว่าเหตุใดสังคมประชาธิปไตยจึงต้องมีสื่อสาธารณะอาจดูเหมือนเป็นคำถามที่มีคำตอบอยู่แล้ว ประชาธิปไตยต้องการข้อมูลที่น่าเชื่อถือ พื้นที่สำหรับความเห็นที่หลากหลาย การตรวจสอบอำนาจ และสื่อที่ไม่ขึ้นต่อรัฐบาลหรือผลประโยชน์เฉพาะกลุ่ม แต่ทันทีที่พิจารณาให้ลึกลงไป คำตอบกลับไม่ง่ายเช่นนั้น สื่อควรเป็นอิสระจากใคร และเป็นอิสระได้มากเพียงใดเมื่อใช้ทรัพยากรสาธารณะ ใครคือ “สาธารณะ” ที่สื่อต้องรับผิดชอบ ประชาชนควรมีอิทธิพลต่อการทำงานของสื่อเพียงใดโดยไม่กลายเป็นการแทรกแซงทางบรรณาธิการ และท้ายที่สุด เราจะรู้ได้อย่างไรว่าสื่อสาธารณะได้สร้างคุณค่าสาธารณะจริง ไม่ใช่เพียงผลิตเนื้อหาที่ดี

“สื่อสาธารณะ” ที่ไม่ใช่สื่อของรัฐ

“สื่อสาธารณะ” หรือ Public Service Media (PSM) ตั้งอยู่บนหลักว่าการสื่อสารควรรับใช้ประโยชน์สาธารณะ ความเป็น “สาธารณะ” จึงไม่ได้อยู่เพียงที่รูปแบบของสื่อ แต่ต้องปรากฏทั้งในประเด็นที่เลือกนำเสนอ ผู้คนที่สามารถเข้าถึงและมีส่วนร่วม ตลอดจนประโยชน์ที่เกิดขึ้นต่อการใช้ชีวิตร่วมกันของสังคม สถานีโทรทัศน์ เว็บไซต์ ฐานข้อมูล หรือเวทีสนทนาเป็นเพียงช่องทาง ขณะที่หัวใจสำคัญอยู่ที่การทำให้สังคมมีข้อมูลที่เชื่อถือได้ มีความรู้สำหรับตัดสินใจ และมีพื้นที่ที่ผู้คนซึ่งมีประสบการณ์ ความต้องการ และมุมมองแตกต่างกันสามารถมาพบและถกเถียงกันด้วยเหตุผล

อย่างไรก็ตาม “สื่อสาธารณะ” ไม่ควรถูกเข้าใจว่าเป็นอีกชื่อหนึ่งของ “สื่อของรัฐ” แม้ทั้งสองอาจดำเนินงานในพื้นที่สาธารณะ ใช้ทรัพยากรที่เกี่ยวข้องกับรัฐ หรือกล่าวอ้างถึงประโยชน์สาธารณะเช่นเดียวกัน ความแตกต่างสำคัญอยู่ที่คำถามว่า สื่อนั้นขึ้นต่อใคร และต้องรับผิดชอบต่อใคร สื่อของรัฐโดยทั่วไปอยู่ภายใต้ความเป็นเจ้าของ การกำกับดูแล หรือสายบังคับบัญชาของหน่วยงานรัฐ และอาจมีภารกิจในการเผยแพร่ข้อมูล นโยบาย หรือมุมมองของรัฐบาลและหน่วยงานราชการ ขณะที่สื่อสาธารณะตามหลัก PSM ถูกออกแบบให้มีความเป็นอิสระจากการควบคุมโดยตรงของรัฐบาล พรรคการเมือง กลุ่มทุน และผลประโยชน์เฉพาะกลุ่ม เพื่อให้สามารถทำหน้าที่ต่อสาธารณะโดยไม่ถูกกำหนดวาระจากผู้มีอำนาจรายใดรายหนึ่ง

ด้วยเหตุนี้ การที่สื่อสาธารณะได้รับการจัดตั้งโดยกฎหมาย ได้รับเงินจากภาษีหรือทรัพยากรสาธารณะ หรือมีสถานะเป็นองค์การที่กฎหมายรับรอง ไม่ได้ทำให้สื่อนั้นกลายเป็นสื่อของรัฐบาลโดยอัตโนมัติ สิ่งที่ต้องพิจารณาคือโครงสร้างการกำกับดูแล หลักประกันความเป็นอิสระทางบรรณาธิการ วิธีการแต่งตั้งผู้บริหารและผู้กำกับองค์กร ตลอดจนกลไกที่ทำให้ประชาชนสามารถตรวจสอบ ตั้งคำถาม และเรียกร้องคำอธิบายได้ เงินสาธารณะในความหมายนี้จึงไม่ใช่ทรัพยากรที่รัฐมอบให้เพื่อแลกกับความภักดีหรือการเชื่อฟัง หากเป็นทรัพยากรที่สังคมจัดสรรเพื่อให้มีสถาบันสื่อซึ่งสามารถทำงานเพื่อประโยชน์ร่วมได้อย่างต่อเนื่องและเป็นอิสระ

ความแตกต่างดังกล่าวเห็นได้ชัดอีกด้านหนึ่งในเรื่อง “ทิศทางของความรับผิดรับชอบ” (accountability) สื่อของรัฐอาจรับผิดชอบตามลำดับชั้นต่อกระทรวง รัฐบาล หรือหน่วยงานต้นสังกัด ขณะที่ PSM ต้องรับผิดชอบต่อสาธารณะ ซึ่งประกอบด้วยประชาชนที่หลากหลาย มิใช่เพียงรัฐบาลในช่วงเวลาใดเวลาหนึ่ง ความรับผิดรับชอบเช่นนี้ต้องเกิดผ่านความโปร่งใส มาตรฐานวิชาชีพ กลไกรับฟังและร้องเรียน การตรวจสอบจากภายนอก การเปิดพื้นที่ให้ประชาชนมีส่วนร่วม ตลอดจนการอธิบายเหตุผลของการตัดสินใจทางบรรณาธิการ

ดังนั้น ความเป็นอิสระกับความรับผิดรับชอบจึงไม่ใช่หลักการที่ขัดแย้งกัน หากเป็นเงื่อนไขที่ต้องดำเนินไปควบคู่กัน การรักษาระยะห่างจากรัฐบาลไม่ได้หมายความว่าสื่อสาธารณะสามารถทำงานโดยไม่ต้องตอบคำถามต่อใคร ตรงกันข้าม ยิ่งมีความเป็นอิสระมากเท่าใด ก็ยิ่งต้องสามารถอธิบายการใช้อำนาจ การตัดสินใจ และการใช้ทรัพยากรต่อสาธารณะได้มากขึ้นเท่านั้น ความเป็นอิสระทำให้สื่อสามารถตรวจสอบอำนาจ ขณะที่ความรับผิดรับชอบสร้างหลักประกันว่าความเป็นอิสระนั้นถูกใช้เพื่อประโยชน์สาธารณะ มิใช่เพื่อผลประโยชน์ขององค์กรหรือกลุ่มใดกลุ่มหนึ่ง

ในความหมายนี้ “รัฐ” กับ “สาธารณะ” จึงไม่ใช่สิ่งเดียวกัน รัฐเป็นหนึ่งในสถาบันและผู้มีส่วนได้ส่วนเสียภายในสังคม ขณะที่ “สาธารณะ” ครอบคลุมประชาชน ชุมชน กลุ่มทางสังคม ผู้เชี่ยวชาญ ภาคประชาสังคม ตลอดจนผู้ที่ได้รับผลกระทบจากการตัดสินใจต่าง ๆ รวมถึงเสียงที่อาจเข้าถึงอำนาจรัฐได้ยาก สื่อสาธารณะจึงต้องสามารถรายงานการทำงานของรัฐ ให้พื้นที่แก่หน่วยงานรัฐในการชี้แจง และในขณะเดียวกันก็ต้องสามารถตั้งคำถาม ตรวจสอบ หรือวิพากษ์รัฐได้เมื่อหลักฐานและประโยชน์สาธารณะเรียกร้องให้ทำเช่นนั้น

สื่อสาธารณะในฐานะโครงสร้างพื้นฐานของการใช้ชีวิตร่วมกัน

บนฐานคิดดังกล่าว คุณค่าของสื่อสาธารณะอาจสรุปได้อย่างน้อยสี่ด้านที่ต้องดำเนินไปพร้อมกัน ได้แก่ การเข้าถึงของทุกคน ความหลากหลาย ความเป็นอิสระ และคุณภาพที่แตกต่าง การเข้าถึงหมายถึงผู้คนไม่เพียงได้รับเนื้อหา แต่สามารถเข้าใจและนำไปใช้ประโยชน์ได้จริง ความหลากหลายครอบคลุมทั้งผู้คน ประเด็นที่นำเสนอ และทางเลือกที่ถูกนำมาถกเถียง ความเป็นอิสระทำให้สื่อสามารถตั้งคำถามต่ออำนาจ ไม่ว่าจะเป็นอำนาจรัฐ อำนาจทางเศรษฐกิจ หรืออำนาจของกลุ่มทางสังคม ส่วน “ความแตกต่าง” ต้องพิสูจน์ผ่านคุณภาพและประโยชน์ที่สื่อเพิ่มให้แก่สังคม หากขาดด้านใดด้านหนึ่ง สื่ออาจผลิตเนื้อหาที่ดีแต่ไปไม่ถึงผู้คน หรือเข้าถึงคนจำนวนมากแต่กลับมองข้ามเสียงและปัญหาของบางกลุ่ม

ความคาดหวังดังกล่าวไม่ได้มีอยู่เฉพาะในระดับหลักการ การสำรวจของสถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย (TDRI) ในปี พ.ศ. 2564 จากแบบสอบถาม 10,535 ชุด พบว่า ผู้ตอบให้ความสำคัญกับการที่ประชาชนทุกกลุ่มสามารถเข้าถึงข้อมูลข่าวสารอย่างเท่าเทียม การที่สื่อมีอิสระในการกำหนดเนื้อหาโดยปราศจากแรงกดดันหรือการแทรกแซงจากรัฐหรือทุน ตลอดจนการมีรายการและเนื้อหาที่ส่งเสริมการมีส่วนร่วมและพัฒนาคุณภาพชีวิตของคนกลุ่มต่าง ๆ เช่น ผู้สูงอายุ เด็ก และเยาวชน สิ่งเหล่านี้สะท้อนว่า ความคาดหวังต่อสื่อสาธารณะไม่ได้จำกัดอยู่ที่คุณภาพของเนื้อหา แต่ครอบคลุมถึงความสัมพันธ์ระหว่างสื่อกับประชาชน และเงื่อนไขเชิงสถาบันที่ทำให้องค์กรสามารถปฏิบัติหน้าที่เพื่อสาธารณะได้จริง

เหตุที่สังคมต้องการคุณค่าเหล่านี้ เป็นเพราะการตัดสินใจสาธารณะย่อมส่งผลต่อผู้คนจำนวนมากที่ไม่ได้อยู่ในห้องประชุม การสร้างเขื่อน การจัดสรรงบประมาณด้านสุขภาพ หรือการกำหนดสิทธิแรงงาน ล้วนมีทั้งผู้ได้รับประโยชน์ ผู้ต้องรับภาระ และผู้ที่อาจถูกมองข้ามจากกระบวนการตัดสินใจ สื่อสาธารณะจึงมีบทบาททำให้ผลกระทบเหล่านี้มองเห็นได้ เปิดให้เหตุผลเบื้องหลังการตัดสินใจถูกตรวจสอบ และสร้างโอกาสให้ประสบการณ์ของผู้ได้รับผลกระทบย้อนกลับเข้าไปมีความหมายต่อการกำหนดนโยบาย

บทบาทของสื่อสาธารณะจึงไม่ได้จำกัดอยู่ที่การ “บอกข่าว” ว่ารัฐกำลังทำอะไร แต่รวมถึงการทำให้ประชาชนเข้าใจว่า การตัดสินใจหนึ่งเกิดขึ้นบนฐานเหตุผลใด มีทางเลือกอื่นหรือไม่ ใครได้รับประโยชน์ ใครต้องรับภาระ และประชาชนจะเข้าไปตั้งคำถาม เสนอทางเลือก หรือติดตามผลได้อย่างไร เมื่อมองเช่นนี้ สื่อสาธารณะจึงเป็นส่วนหนึ่งของโครงสร้างพื้นฐานที่ช่วยให้ผู้คนสามารถใช้ชีวิตร่วมกันภายใต้ความแตกต่างได้ โดยมีข้อมูล ความรู้ และพื้นที่สาธารณะเป็นทรัพยากรร่วม

ด้วยเหตุนี้ เงินสาธารณะที่ใช้สนับสนุน ThaiPBS จึงไม่ควรถูกมองเป็นเพียงต้นทุนขององค์กรสื่อ แต่เป็นการลงทุนในความสามารถของสังคมที่จะเข้าใจ ถกเถียง และตัดสินใจเรื่องของตนเอง ประโยชน์จากการลงทุนดังกล่าวไม่ได้ตกอยู่เฉพาะกับผู้ที่รับชม อ่าน หรือใช้บริการของ ThaiPBS โดยตรง หากยังเกิดขึ้นกับผู้ที่ได้รับผลจากข้อมูลที่ดีขึ้น การถกเถียงที่รอบด้านขึ้น การทำให้เสียงของผู้ได้รับผลกระทบเป็นที่รับรู้ หรือการที่บริการและนโยบายสาธารณะถูกตรวจสอบมากขึ้น

ในด้านประโยชน์ที่ประชาชนรับรู้ ร้อยละ 96.1 ของผู้ตอบการสำรวจดังกล่าวเห็นด้วยว่า ThaiPBS นำเสนอสาระและความรู้ที่เป็นประโยชน์ ตัวเลขนี้มีความหมาย แต่ยังไม่ใช่คำตอบสุดท้าย เพราะภารกิจของสื่อสาธารณะไม่ควรหยุดอยู่เพียงการผลิตเนื้อหาที่ “เป็นประโยชน์” คำถามที่สำคัญกว่าคือ ความรู้นั้นเดินทางต่อไปได้ไกลเพียงใด ช่วยให้ผู้คนเข้าใจสิทธิ พิจารณาทางเลือก ติดตามการตัดสินใจ ตั้งคำถามต่อผู้มีอำนาจ หรือเข้ามามีส่วนร่วมในการแก้ปัญหาสาธารณะได้หรือไม่

จากการรับรู้สู่การเปลี่ยนแปลง: เมื่อสื่อเชื่อมกับกระบวนการนโยบาย

ตัวอย่างสำคัญของการทำให้ความรู้เดินทางต่อจากการรับรู้ไปสู่การตัดสินใจสาธารณะ ปรากฏผ่านงานของศูนย์สื่อสารวาระทางสังคมและนโยบายสาธารณะ (The Active) และ Policy Watch ของ ThaiPBS ซึ่งขยับบทบาทของสื่อจากการรายงานเหตุการณ์ไปสู่การเชื่อมต่อกับกระบวนการนโยบายอย่างเป็นระบบ

The Active มักเริ่มจากประสบการณ์ของผู้คน แล้วนำมาพิจารณาร่วมกับข้อมูล ความรู้ และมุมมองของผู้ได้รับผลกระทบ นักวิชาการ และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เพื่อทำให้ปัญหาและทางเลือกชัดเจนขึ้น ขณะที่ Policy Watch เชื่อมข่าว การวิเคราะห์ เวทีสนทนา และข้อมูลติดตามนโยบายเข้าด้วยกัน เพื่อให้สังคมเห็นว่าข้อเสนอ คำมั่น และการตัดสินใจเดินหน้าไปถึงไหน งานทั้งสองส่วนจึงเกื้อหนุนกันโดยทำให้การสื่อสารไม่สิ้นสุดที่การรับรู้ แต่ต่อเนื่องไปสู่การใช้ความรู้ การถกเถียง และการติดตามผล

หากย้อนกลับไปยังเรื่องการดูแลคนในช่วงท้ายของชีวิต เส้นทางดังกล่าวจะเห็นได้ชัดขึ้น ประสบการณ์ของครอบครัวทำให้ปัญหาปรากฏ ความรู้ด้านสุขภาพและแรงงานช่วยอธิบายเงื่อนไขที่ซ่อนอยู่ การสนทนาทำให้ทางเลือกและผู้รับผิดชอบชัดเจนขึ้น ส่วนการติดตามทำให้คำมั่นและข้อเสนอไม่เลือนหายไปพร้อมกระแสข่าว งานสื่อสารนโยบายจึงทำหน้าที่เป็นพื้นที่ที่ความรู้ของผู้เชี่ยวชาญกับความรู้จากชีวิตของประชาชนสามารถเข้าสู่กระบวนการเดียวกัน และเปิดทางให้ผู้คนย้อนกลับไปตั้งคำถามต่อการตัดสินใจที่มีผลต่อชีวิตของตน

จุดสำคัญอยู่ตรงที่ สื่อไม่ได้เพียงขนส่งข้อมูลจากผู้รู้ไปยังประชาชน แต่ช่วยจัดความสัมพันธ์ระหว่างความรู้ ประสบการณ์ และอำนาจตัดสินใจใหม่ ปัญหาที่เคยถูกมองเป็นเรื่องเฉพาะบุคคลจึงสามารถถูกตั้งคำถามในฐานะเรื่องเชิงโครงสร้าง และคำตอบที่เคยอยู่ในมือของผู้เชี่ยวชาญหรือหน่วยงานเพียงฝ่ายเดียวก็ถูกเปิดให้พิจารณาร่วมมากขึ้น

เงินสาธารณะ ความเป็นอิสระ และพันธะต่อประชาชน

เมื่อสื่อสาธารณะมีบทบาทเช่นนี้ คำถามเรื่องทรัพยากรย่อมตามมา การใช้เงินสาธารณะต้องมาพร้อมความคาดหวังที่สูง องค์กรต้องอธิบายได้ว่าเลือกทำเรื่องใดเพราะอะไร ใช้ทรัพยากรอย่างไร และสร้างประโยชน์ตามพันธกิจได้เพียงใด หลักของความรับผิดรับชอบต่อสาธารณะ (public accountability) จึงไม่ได้หมายถึงการมีรายงานหรือช่องทางรับความคิดเห็นเท่านั้น แต่ครอบคลุมการเปิดเผยข้อมูล การตอบคำถาม การยอมรับการตรวจสอบ และการแก้ไขเมื่อเกิดความผิดพลาด

สำหรับ ThaiPBS รายได้หลักตามกฎหมายมาจากเงินบำรุงองค์การที่จัดเก็บโดยอิงภาษีสุราและยาสูบในอัตราร้อยละ 1.5 โดยมีรายได้สูงสุดปีงบประมาณละไม่เกิน 2,000 ล้านบาท เงินนี้มีสถานะเป็นภาษีและผูกไว้กับภารกิจสื่อสาธารณะโดยเฉพาะตามหลักการจัดเก็บและจัดสรรภาษีเพื่อวัตถุประสงค์เฉพาะ (earmarked tax) การออกแบบเช่นนี้ช่วยให้มีฐานรายได้สำหรับวางแผนงานต่อเนื่อง และลดการพึ่งพาการจัดสรรงบประมาณรายปีตามระบบราชการหรือรายได้จากโฆษณา ขณะเดียวกัน ที่มาของเงินก็สร้างพันธะให้องค์กรต้องแสดงความคุ้มค่าและเปิดให้สังคมตรวจสอบ

ความมั่นคงทางการเงินมีความหมายต่อคุณภาพงานสื่อ เพราะหลายเรื่องต้องอาศัยเวลาในการทำความเข้าใจ สร้างความไว้วางใจ และติดตามผล เรื่องของคนกลุ่มเล็กอาจไม่สร้างยอดชมทันที งานวิจัยที่ซับซ้อนอาจต้องใช้เวลาถ่ายทอด และปัญหานโยบายจำนวนมากก็ไม่ได้จบลงเมื่อกระแสข่าวเงียบ ความสามารถในการทำงานระยะยาวจึงเป็นข้อได้เปรียบที่เงินสาธารณะสามารถสร้างให้กับสื่อสาธารณะได้

ในความหมายนี้ ความมั่นคงทางการเงินยังเป็นเงื่อนไขให้เกิดวารสารศาสตร์ที่ไม่หยุดอยู่กับการรายงานความรุนแรง ความเลวร้าย หรือความทุกข์ยาก หากพยายามทำความเข้าใจทางออกและเงื่อนไขของการแก้ปัญหา เช่น ประเด็นการตายดี คนจนเมือง สังคมสูงวัย หรือการจัดการภัยพิบัติ ที่เรารู้จักกันว่าเป็น “วารสารศาสตร์ที่สื่อสารทางออกให้สังคม” (solutions journalism) งานลักษณะนี้อาจไม่ให้ผลตอบแทนเชิงตลาดในทันที แต่สามารถสร้างประโยชน์สาธารณะได้ในระยะยาว

ทว่า ความมั่นคงทางการเงินไม่ควรทำให้เกิดความเข้าใจว่าองค์กรได้รับ “เช็คเปล่า” จากสังคม ความเป็นอิสระของสื่อสาธารณะไม่ได้ต้องการการตรวจสอบที่น้อยลง หากต้องการการตรวจสอบอีกแบบหนึ่ง กล่าวคือ การตรวจสอบที่ไม่ทำลายความเป็นอิสระทางบรรณาธิการ แต่ทำให้ความเป็นอิสระนั้นมีความชอบธรรมต่อสาธารณะ

สื่อที่มีหน้าที่ตรวจสอบอำนาจต้องมีเงื่อนไขให้ใช้ดุลยพินิจทางวิชาชีพได้ แม้เนื้อหานั้นจะสร้างความไม่พอใจให้รัฐบาล ผู้สนับสนุน หรือแม้แต่เครือข่ายที่ร่วมงานด้วย การตรวจสอบการใช้เงินและการประเมินผลงานจึงต้องเข้มแข็ง โดยไม่ทำให้ความอยู่รอดขององค์กรขึ้นอยู่กับความพึงพอใจของผู้ถูกตรวจสอบ เพราะหากเป็นเช่นนั้น ความสามารถในการรับใช้สาธารณะก็ย่อมเปราะบาง

ขณะเดียวกัน ความเป็นอิสระไม่อาจหมายถึงการใช้อำนาจโดยปราศจากคำอธิบาย การเลือกประเด็น การจัดสรรพื้นที่ และการนำเสนอข้อมูลล้วนเป็นการใช้อำนาจเชิงบรรณาธิการ องค์กรสื่อจึงต้องรับฟังข้อทักท้วง เปิดเผยหลักเกณฑ์ และพร้อมทบทวนหรือแก้ไขเมื่อจำเป็น ความเป็นอิสระกับความรับผิดรับชอบจึงไม่ได้หักล้างกัน แต่ทำหน้าที่ค้ำจุนกัน: ความเป็นอิสระทำให้สื่อกล้าปฏิบัติหน้าที่ ส่วนความรับผิดรับชอบทำให้สังคมมั่นใจว่าหน้าที่นั้นถูกใช้เพื่อประโยชน์ร่วมกัน

ใครคือ “สาธารณะ”: ระหว่างคนส่วนใหญ่กับเสียงที่เบากว่า

คำถามเรื่องความรับผิดรับชอบนำไปสู่คำถามที่ยากไม่แพ้กันว่า ใครคือ “สาธารณะ” ที่สื่อสาธารณะต้องรับใช้ คำนี้ไม่ได้หมายถึงคนกลุ่มเดียวที่มีความต้องการเหมือนกัน หากประกอบด้วยผู้คนที่มีอำนาจต่อรอง ทรัพยากร และเงื่อนไขชีวิตแตกต่างกัน สื่อสาธารณะจึงต้องเข้าถึงคนจำนวนมาก พร้อมกับรักษาพื้นที่ให้กับเรื่องที่มีความสำคัญต่อคนจำนวนน้อย จำนวนผู้ชมบอกได้ว่าเนื้อหาไปถึงผู้คนมากเพียงใด แต่ยังไม่ตอบว่าใครเข้าไม่ถึง ใครไม่ได้รับการรับฟัง และเรื่องใดจำเป็นต่อชีวิตแม้ไม่เป็นที่นิยม

ประโยชน์สาธารณะจึงครอบคลุมทั้งความต้องการร่วมของคนส่วนใหญ่และสิทธิของคนส่วนน้อย เรื่องการศึกษา สุขภาพ หรือการเดินทางที่คนจำนวนมากสนใจควรถูกนำเสนอในแบบที่คนพิการ คนในพื้นที่ห่างไกล และคนที่มีข้อจำกัดต่างกันสามารถเข้าถึงและมีส่วนร่วมได้ ขณะเดียวกัน เรื่องเฉพาะของบางกลุ่มก็ควรมีโอกาสทำให้สังคมส่วนใหญ่เข้าใจ การตัดสินว่าเรื่องใดควรมีพื้นที่จึงต้องอาศัยทั้งหลักฐาน ความเป็นธรรม และการรับฟัง มิใช่จำนวนคนเพียงอย่างเดียว

ที่สำคัญ “คนส่วนใหญ่” และ “คนส่วนน้อย” ไม่ได้เป็นกลุ่มตายตัว คนหนึ่งอาจเป็นส่วนหนึ่งของคนส่วนใหญ่ในชีวิตประจำวัน แต่มีความต้องการเฉพาะเมื่อเจ็บป่วย สูญเสียคนในครอบครัว อยู่ในพื้นที่ภัยพิบัติ หรือเผชิญสถานการณ์ที่ระบบปกติรองรับได้ไม่ดี การมีสื่อที่มองเห็นความต้องการหลากหลายจึงเป็นหลักประกันร่วมว่า ชีวิตในเงื่อนไขที่ต่างออกไปยังมีโอกาสได้รับการรับรู้และเข้าใจ

การทำให้หลักประกันนี้เกิดขึ้นจริงยังต้องสนใจว่าผู้คนใช้สื่ออย่างไร การสำรวจของ TDRI ข้างต้นพบว่าช่องทางออนไลน์เป็นช่องทางที่ผู้ตอบต้องการให้สื่อสาธารณะมีเพิ่มมากขึ้น ขณะที่เหตุผลสำคัญของการไม่ติดตาม ThaiPBS คือไม่มีประเภทรายการที่อยากดู ประเด็นนี้ชวนให้องค์กรพัฒนาทั้งรูปแบบและช่องทางให้สอดคล้องกับชีวิตของผู้คน เพราะ “การมีเนื้อหาที่ดี” กับ “การทำให้เนื้อหานั้นไปถึงและมีความหมายต่อผู้คน” เป็นโจทย์คนละชั้นที่ต้องทำควบคู่กัน

ดังนั้น คุณภาพกับการเข้าถึงจึงต้องพัฒนาไปพร้อมกัน สื่อสาธารณะต้องสามารถเล่าเรื่องที่มีสาระให้ผู้คนอยากติดตาม ใช้ข้อมูลผู้ชมเพื่อปรับปรุงงาน และในเวลาเดียวกันก็ต้องรักษามาตรฐาน รวมถึงพื้นที่สำหรับคนและประเด็นที่อาจไม่มีพลังทางการตลาดมากพอจะเรียกร้องความสนใจด้วยตนเอง

เสียงที่ถูกมองข้าม และความต่อเนื่องของการติดตามนโยบาย

กรณีสิทธิของกลุ่มชาติพันธุ์ช่วยทำให้หลักการดังกล่าวเห็นเป็นรูปธรรมมากขึ้น The Active และ Policy Watch เปิดพื้นที่ให้ชุมชน นักวิชาการ ภาคประชาสังคม และฝ่ายการเมืองร่วมสนทนาเรื่องกฎหมายคุ้มครองวิถีชีวิตชาติพันธุ์ พร้อมอธิบายพัฒนาการและข้อถกเถียงของกฎหมายต่อสังคมในวงกว้าง ประเด็นที่อาจถูกมองว่าเป็นเรื่องของคนเฉพาะกลุ่มจึงถูกเชื่อมเข้ากับคำถามร่วมของสังคมว่า กฎหมายควรคุ้มครองศักดิ์ศรีและความหลากหลายอย่างไร และผู้ได้รับผลกระทบควรมีส่วนกำหนดอนาคตของตนเองเพียงใด

เมื่อชุมชนมีพื้นที่อธิบายความต้องการและข้อเสนอของตนเอง ความสัมพันธ์ระหว่างสื่อกับประชาชนก็เปลี่ยนไป ประชาชนไม่ได้อยู่ในฐานะ “แหล่งข่าว” หรือ “ผู้รับสาร” เท่านั้น แต่สามารถเป็นผู้ให้ความรู้ ผู้ตั้งคำถาม และผู้เสนอทิศทางของนโยบาย สังคมจึงได้เรียนรู้จากประสบการณ์ที่มักปรากฏในข่าวไม่มากนัก ขณะที่ผู้กำหนดนโยบายก็มีโอกาสรับฟังมิติที่ข้อมูลจากหน่วยงานเพียงด้านเดียวอาจสะท้อนได้ไม่ครบ

ความต่อเนื่องของงานมีความหมายไม่แพ้การเปิดพื้นที่ครั้งแรก หลังมีกฎหมายแล้ว ThaiPBS ยังมีเวทีติดตามการบังคับใช้เพื่อทบทวนทั้งความก้าวหน้าและข้อจำกัด พร้อมนำข้อมูลและข้อเสนอเข้าสู่ระบบติดตามนโยบายของ Policy Watch การกลับมาถามว่า สิทธิที่รับรองไว้ส่งผลต่อชีวิตจริงอย่างไร ทำให้สังคมมี “ความทรงจำร่วม” เกี่ยวกับนโยบาย และมีข้อมูลสำหรับตรวจสอบสิ่งที่เคยตกลงว่าจะทำ

บทบาทดังกล่าวทำให้ความรับผิดรับชอบต่อสาธารณะของสื่อมีสองทิศทางที่เชื่อมถึงกัน ด้านหนึ่ง ThaiPBS ต้องอธิบายและรับผิดชอบต่อการทำงานของตนเอง อีกด้านหนึ่ง สื่อสาธารณะมีบทบาทเสริมความสามารถของประชาชนในการตรวจสอบนโยบายและผู้ใช้อำนาจสาธารณะ ความรู้ที่อ่านเข้าใจได้ ข้อเสนอที่มีการบันทึก และข้อมูลความคืบหน้าที่ค้นหาได้ ล้วนช่วยลดความเสียเปรียบของประชาชนในการติดตามกระบวนการนโยบาย

เมื่อสื่อเชื่อมความรู้ และกำหนดเงื่อนไขการถกเถียง

หากมองในเชิงแนวคิด การสื่อสารนโยบายของสื่อสาธารณะทำงานอย่างน้อยสองด้าน ด้านแรกคือการเชื่อมการสื่อสาร (mediation) ซึ่งทำให้เอกสารและกระบวนการที่ซับซ้อนกลายเป็นความรู้ที่ประชาชนใช้ได้ พร้อมกับนำประสบการณ์และคำถามของประชาชนกลับไปสู่ผู้กำหนดนโยบาย การเชื่อมเช่นนี้ช่วยลดความได้เปรียบของฝ่ายที่มีข้อมูลและเข้าถึงผู้ตัดสินใจอยู่แล้ว และทำให้ผู้ที่ต้องอยู่กับผลของนโยบายมีฐานความรู้สำหรับติดตามและเสนอทางเลือกของตนเอง

อีกด้านหนึ่งคือการที่สื่อเข้าไปกำหนดเงื่อนไขของการรับรู้และการถกเถียง (mediatization) ผ่านการเลือกประเด็น การจัดกรอบเรื่องราว และการออกแบบพื้นที่สนทนา การเล่าเรื่องการดูแลคนในช่วงท้ายของชีวิตโดยเชื่อมกับสิทธิแรงงาน ทำให้สังคมพิจารณาความรับผิดรับชอบของนายจ้างและรัฐควบคู่กับภาระของครอบครัว ส่วนการเปิดให้ชุมชนชาติพันธุ์อธิบายชีวิตของตนเองช่วยขยายกรอบความเข้าใจเรื่องสิทธิและความหลากหลาย สื่อจึงมีอำนาจร่วมกำหนดว่า สังคมจะมองเห็นปัญหาอย่างไร ใครมีพื้นที่พูด และทางเลือกใดได้รับการพิจารณา

อำนาจดังกล่าวเป็นเหตุผลสำคัญที่ทำให้ความเป็นอิสระต้องเดินคู่กับความรับผิดรับชอบ เพราะการเปิดพื้นที่ให้บางเรื่องย่อมหมายถึงการไม่เปิดพื้นที่ให้บางเรื่อง การเลือกผู้ให้ข้อมูลย่อมกำหนดขอบเขตของสิ่งที่สังคมได้ยิน และการตั้งคำถามบางแบบย่อมทำให้คำตอบบางแบบมีโอกาสปรากฏมากขึ้น สื่อสาธารณะจึงไม่อาจวางตัวเป็นเพียงท่อส่งข้อมูลที่เป็นกลาง หากต้องยอมรับบทบาทของตนในการจัดวางเงื่อนไขของการถกเถียง และทำให้อำนาจนั้นตรวจสอบได้

ความสามารถในการทำให้ความรู้กลายเป็นทรัพยากรที่ทุกคนใช้ได้เป็นคุณค่าอีกด้านหนึ่งของสื่อสาธารณะ ความรู้จำนวนมากอยู่ในงานวิจัย เอกสารราชการ หรือวงสนทนาของผู้เชี่ยวชาญ ขณะที่ประชาชนอาจต้องอยู่กับผลของการตัดสินใจที่อาศัยความรู้เหล่านั้นโดยไม่มีโอกาสเข้าใจหรือร่วมพิจารณา สื่อสาธารณะจึงทำหน้าที่เชื่อมความรู้เฉพาะทางกับชีวิตประจำวัน โดยต้องรักษาความถูกต้อง อธิบายข้อจำกัด และทำให้คนทั่วไปสามารถตั้งคำถามต่อข้อมูลได้

การทำงานเรื่องน้ำของ The Active และ Policy Watch เป็นอีกตัวอย่างหนึ่ง ทีมสื่อร่วมกับนักวิจัยด้านการจัดการน้ำและที่ดิน นำความรู้มาใช้ทำความเข้าใจปัญหา และเปิดเวทีให้หน่วยงานรัฐ นักวิชาการ และผู้มีส่วนได้ส่วนเสียในพื้นที่พิจารณาทางออกร่วมกัน สิ่งที่เพิ่มขึ้นจากงานสื่อสารคือโอกาสที่ข้อมูลคนละชุดจะมาพบกัน ความรู้จากนักวิจัย ความรับผิดรับชอบตามกฎหมายของหน่วยงาน และประสบการณ์ของผู้ที่เผชิญน้ำท่วมหรือน้ำแล้ง เมื่อข้อมูลเหล่านี้ถูกนำมาพิจารณาร่วมกัน สังคมก็มีฐานสำหรับตรวจสอบทางเลือกได้รอบด้านขึ้นว่า มาตรการหนึ่งแก้ปัญหาให้ใคร สร้างภาระที่ใด และควรปรับอย่างไรให้เหมาะกับพื้นที่

เมื่อมองเช่นนี้ คุณค่าของการสื่อสารนโยบายไม่ได้อยู่ที่ชิ้นงานใดชิ้นงานหนึ่ง แต่อยู่ที่กระบวนการซึ่งเชื่อมการวิเคราะห์ การผลิตสื่อ การสนทนา และการนำความรู้ไปใช้เข้าด้วยกัน Policy Watch จึงไม่ได้มีความหมายเพียงเพราะมีข้อมูลจำนวนมาก แต่เพราะช่วยตั้งคำถามอย่างเป็นระบบว่า ใครตัดสินใจ ใช้มาตรการอะไร ส่งผลต่อใคร ต้องใช้ทรัพยากรใด และประชาชนมีส่วนร่วมตรงไหนได้บ้าง

ความต่อเนื่องเช่นนี้มีความหมายต่อประชาธิปไตย เพราะการเลือกตั้งเกิดขึ้นเป็นช่วง ๆ แต่การตัดสินใจและผลของนโยบายเกิดขึ้นทุกวัน ประชาชนจึงต้องมีโอกาสถามต่อว่า คำมั่นที่ได้รับเดินหน้าเพียงใด เหตุใดนโยบายจึงเปลี่ยนทิศทาง และเมื่อเงื่อนไขชีวิตเปลี่ยนไปควรปรับอย่างไร การติดตามและเปิดพื้นที่สนทนาจึงไม่แทนที่สถาบันตัวแทน หากช่วยเสริมให้ประชาชนสามารถตรวจสอบและสื่อสารกับสถาบันเหล่านั้นได้ต่อเนื่องขึ้น

เวทีสาธารณะกับการเรียนรู้ร่วม: การมีส่วนร่วมที่ต้องออกแบบ

แม้การมีพื้นที่สาธารณะจะมีความสำคัญ แต่การมีเวทีหรือฟอรัมไม่ได้รับประกันว่าจะเกิดการมีส่วนร่วมที่มีคุณภาพโดยอัตโนมัติ คุณค่าของพื้นที่สนทนาอยู่ที่การออกแบบกระบวนการให้ผู้ได้รับผลกระทบมีโอกาสตั้งคำถาม ผู้เชี่ยวชาญอธิบายความรู้ให้เข้าใจได้ และหน่วยงานที่เกี่ยวข้องชี้แจงข้อจำกัดพร้อมตอบต่อข้อเสนอ การนำความรู้ทางวิชาการมาพบกับประสบการณ์ของประชาชนทำให้ทั้งนิยามปัญหาและทางออกถูกทบทวน ความแตกต่างไม่จำเป็นต้องจบลงด้วยความเห็นตรงกันทุกเรื่อง แต่ควรถูกทำให้ชัดพอที่สังคมจะเห็นว่า ทางเลือกต่าง ๆ มีเหตุผล ผลดี ต้นทุน และผลกระทบอย่างไร

ในกระบวนการเช่นนี้ ความต้องการของประชาชนเองก็อาจเปลี่ยนและชัดขึ้นระหว่างการแลกเปลี่ยน คนที่เริ่มจากความกังวลเรื่องน้ำท่วมอาจมองเห็นความเชื่อมโยงกับการใช้ที่ดิน การจัดงบประมาณ และการแบ่งหน้าที่ของหน่วยงาน ขณะที่หน่วยงานก็ได้เรียนรู้ว่ามาตรการซึ่งดูเหมาะสมในเอกสารสร้างข้อจำกัดอย่างไรในชีวิตจริง เมื่อผู้เข้าร่วมมีโอกาสรับรู้หลักฐาน อธิบายเหตุผล และพิจารณาผลกระทบต่อกัน ข้อเสนอจึงอาจพัฒนาจากความต้องการของแต่ละฝ่ายไปสู่ทางเลือกที่คำนึงถึงเงื่อนไขร่วมมากขึ้น

แต่คุณภาพดังกล่าวต้องตั้งอยู่บนความตระหนักถึงความไม่เท่าเทียม ผู้จัดเวทีมีอำนาจเลือกผู้เข้าร่วม กำหนดคำถาม และสรุปข้อเสนอ ขณะที่ผู้เข้าร่วมมีเวลา ความรู้ ความมั่นใจ และทรัพยากรไม่เท่ากัน การออกแบบจึงต้องถามด้วยว่า ใครยังไม่ได้รับเชิญ ใครต้องการข้อมูลหรือความช่วยเหลือเพื่อเข้าร่วม และใครมีโอกาสกำหนดทิศทางของการสนทนามากกว่าคนอื่น การเปิดให้เสนอประเด็นล่วงหน้า การใช้ภาษาที่เข้าใจง่าย และการเผยแพร่ทั้งข้อเห็นร่วมกับประเด็นที่ยังโต้แย้งกัน เป็นวิธีทำให้การมีส่วนร่วมสะท้อนความหลากหลายได้ดีขึ้น

นอกจากนี้ ข้อเสนอร่วมจะมีน้ำหนักก็ต่อเมื่อเชื่อมต่อกับสถาบันที่มีอำนาจตัดสินใจ สื่อสามารถทำให้ปัญหาปรากฏต่อสาธารณะและติดตามคำตอบได้ แต่การจัดงบประมาณ ออกกฎหมาย หรือเปลี่ยนวิธีปฏิบัติยังขึ้นอยู่กับอำนาจหน้าที่และการตอบสนองของหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง ความร่วมมือรายประเด็น การแลกเปลี่ยนข้อมูลสองทาง และเวทีติดตามที่มีผู้รับผิดชอบเข้าร่วมจึงมีความสำคัญ โดยสื่อต้องรักษาอิสระในการตรวจสอบคู่ร่วมงานไว้พร้อมกัน

นี่คืออีกจุดหนึ่งที่ “คำตอบ” เรื่องการมีส่วนร่วมต้องถูกทำให้ซับซ้อนขึ้น การเปิดไมโครโฟนไม่ได้เท่ากับการกระจายอำนาจ การมีคนเข้าร่วมจำนวนมากไม่ได้เท่ากับการมีตัวแทนที่เป็นธรรม และการเกิดข้อเสนอไม่ได้หมายความว่าข้อเสนอนั้นจะเดินทางไปถึงผู้ตัดสินใจ การมีส่วนร่วมจึงต้องถูกประเมินจากคุณภาพของกระบวนการ ความหลากหลายของเสียง และสิ่งที่เกิดขึ้นหลังจากเสียงเหล่านั้นถูกส่งออกไป

ใครตรวจสอบสื่อสาธารณะ? ความรับผิดรับชอบที่ต้องทำงานได้จริง

การอ้างพันธกิจที่ดีต้องมาพร้อมกลไกที่ทำให้สาธารณะตรวจสอบได้จริง ThaiPBS มีหน้าที่เสนอรายงานประจำปีต่อคณะรัฐมนตรี สภาผู้แทนราษฎร และวุฒิสภา พร้อมเผยแพร่ต่อประชาชน รวมทั้งมีกลไกสอบบัญชีและประเมินผลโดยบุคคลภายนอก ช่องทางเหล่านี้เป็นฐานสำคัญให้ทั้งผู้มีอำนาจตามกฎหมายและสังคมตรวจสอบความสัมพันธ์ระหว่างการใช้ทรัพยากรกับผลการดำเนินงาน

อย่างไรก็ดี การมีโครงสร้างตรวจสอบไม่ได้หมายความว่าความรับผิดรับชอบจะเกิดขึ้นเอง การบริหารต้องเอื้อต่อความคิดสร้างสรรค์และการพัฒนาคน เปิดให้พนักงานร่วมเสนอและตรวจสอบการตัดสินใจ ขณะที่ประชาชนควรเข้าถึงเหตุผลของแผนงาน การจัดซื้อ และผลประเมินได้สะดวก ความรับผิดรับชอบจึงต้องฝังอยู่ทั้งในระบบบริหารและวัฒนธรรมการทำงาน ไม่ใช่เกิดขึ้นเฉพาะเมื่อถึงรอบรายงาน

ความรับผิดรับชอบยังครอบคลุมมาตรฐานวิชาชีพข่าวและองค์กรสื่อ ความถูกต้อง ความเป็นธรรม การคุ้มครองแหล่งข่าว และความเป็นอิสระทางบรรณาธิการต้องได้รับการรักษาในทุกงาน รวมถึงงานที่ร่วมกับเครือข่ายผลักดันนโยบาย การร่วมสร้างพื้นที่สาธารณะต้องดำเนินไปพร้อมความสามารถในการตรวจสอบข้อเสนอของทุกฝ่าย และทำให้ผู้อ่านแยกได้ว่าส่วนใดเป็นข้อเท็จจริง ความเห็น หรือทางเลือกที่ยังต้องพิจารณา

ความท้าทายอยู่ตรงที่ หลักการระดับองค์กรไม่แปรเป็นมาตรฐานในการทำงานประจำวันโดยอัตโนมัติ การตีความเรื่องความรับผิดรับชอบ การเปิดรับประเด็นจากประชาชน หรือวิธีจัดการกับผลกระทบจากการสื่อสารยังขึ้นอยู่กับประสบการณ์และดุลยพินิจของผู้ปฏิบัติงานอยู่มาก คำถามจึงไม่ใช่เพียงว่าองค์กรมีหลักจริยธรรมหรือไม่ แต่คือจะทำอย่างไรให้การคำนึงถึงสิทธิ ผลกระทบ และการมีส่วนร่วมกลายเป็นมาตรฐานร่วมของทีมงานมากกว่าจะขึ้นอยู่กับบุคคล

ความรับผิดรับชอบต่อสาธารณะจึงต้องปรากฏตั้งแต่การเลือกประเด็น การถ่ายทำ และการตัดต่อ ไปจนถึงการเผยแพร่และการรับฟังผลกระทบ การทำงานอย่างรอบคอบต้องอาศัยทั้งนโยบาย การพัฒนาทักษะ ระบบพิจารณาของกองบรรณาธิการ และช่องทางให้ประชาชนเสนอข้อมูลหรือทักท้วงได้ ภาคประชาสังคมสามารถช่วยเพิ่มคุณภาพงานด้วยการจัดเตรียมหลักฐานและสะท้อนผลกระทบ ขณะที่องค์กรต้องทำให้ข้อมูลเหล่านั้นเข้าสู่กระบวนการพิจารณาอย่างเป็นระบบ

ประเด็นนี้นำไปสู่ข้อถกเถียงอีกชั้นหนึ่งว่า สื่อควรมีบทบาทเชิงรุกในกระบวนการนโยบายเพียงใด เพราะเพียงการเลือกเสนอเรื่องหนึ่งก็เพิ่มโอกาสให้เรื่องนั้นได้รับความสนใจแล้ว สำหรับสื่อสาธารณะ การเปิดพื้นที่ให้เสียงที่เข้าถึงอำนาจได้ยาก และการช่วยให้สังคมพิจารณาทางออก เป็นส่วนหนึ่งของพันธกิจบริการสาธารณะได้ แต่ความน่าเชื่อถือของบทบาทเช่นนี้ต้องตั้งอยู่บนหลักฐานที่ตรวจสอบได้ การเปิดรับข้อโต้แย้ง และความพร้อมทบทวนกรอบเรื่องของตนเอง

ประชาชนเองก็ต้องมีพื้นที่สำหรับตรวจสอบสื่อ ThaiPBS มีช่องทางรับเรื่องร้องเรียนด้านจริยธรรมและเผยแพร่ผลการพิจารณา ซึ่งเปิดโอกาสให้ผู้ได้รับผลกระทบหรือผู้พบปัญหาในการนำเสนอสามารถทักท้วงได้ แต่ความน่าเชื่อถือไม่ได้เกิดจากการมีช่องทางร้องเรียนเพียงอย่างเดียว หากเติบโตจากการชี้แจงอย่างตรงไปตรงมา การแก้ไขข้อผิดพลาด และการแสดงให้เห็นว่าบทเรียนจากข้อทักท้วงถูกนำไปปรับปรุงการทำงานอย่างไร

ช่องว่างสำคัญจึงอยู่ระหว่าง “การมีช่องทาง” กับ “การใช้ช่องทางได้จริง” การสำรวจของ TDRI ชิ้นที่กล่าวมาแล้วยังพบด้วยว่า ผู้ตอบส่วนมากคิดว่าตนสามารถติดตามและตรวจสอบการบริหารงบประมาณและการดำเนินงานของ ThaiPBS ได้ แต่ไม่ทราบว่าจะต้องทำอย่างไร ความรับผิดรับชอบต่อสาธารณะจึงต้องออกแบบจากมุมของผู้ใช้บริการด้วย องค์กรควรทำให้ข้อมูลการใช้ทรัพยากรและผลการดำเนินงานอ่านเข้าใจง่าย บอกช่องทางตั้งคำถามอย่างชัดเจน และทำให้ผู้ทักท้วงติดตามได้ว่าเรื่องของตนอยู่ในขั้นตอนใด

นอกจากกลไกร้องเรียนแล้ว สังคมควรมีพื้นที่สำหรับวิพากษ์วิจารณ์สื่อในความหมายที่กว้างกว่าด้วย เช่น เรื่องใดได้รับความสำคัญ ภาษาและภาพแบบใดกำลังสร้างความเข้าใจต่อปัญหา และเสียงของใครยังหายไปจากการนำเสนอ การเปิดรับคำวิจารณ์อย่างสม่ำเสมอทำให้หลักการที่องค์กรยึดถือไม่กลายเป็นเพียงถ้อยคำ หากถูกทดสอบกับประสบการณ์จริงของผู้คนอยู่เสมอ

สภาผู้ชมฯ: ความเป็นเจ้าของร่วมที่ยังต้องเรียนรู้

กลไกหนึ่งที่สะท้อนความแตกต่างของสื่อสาธารณะอย่างชัดเจน คือสภาผู้ชมและผู้ฟังรายการ ซึ่งเปิดพื้นที่ให้ตัวแทนจากภูมิภาคและกลุ่มทางสังคมที่หลากหลายเข้ามารับฟัง รวบรวม และสะท้อนความคิดเห็นของประชาชน เพื่อนำไปสู่การพัฒนารายการ บริการ และทิศทางการทำงานของ ThaiPBS ในเชิงหลักการ กลไกเช่นนี้มีความสำคัญ เพราะทำให้ประชาชนไม่ได้อยู่เพียงปลายทางของการสื่อสารในฐานะ “ผู้ชม” หรือ “ผู้รับสาร” แต่มีช่องทางเข้ามามีส่วนต่อการกำหนดว่าสื่อสาธารณะที่ตนมีส่วนเป็นเจ้าของควรทำงานอย่างไร

ตลอดช่วงเวลาที่ผ่านมา เสียงและข้อเสนอจากสภาผู้ชมฯ มีส่วนช่วยให้การนำเสนอข่าวมีความลึกมากขึ้น สนับสนุนบทบาทของศูนย์ข่าวภูมิภาคและนักข่าวพลเมือง ตลอดจนทำให้ประเด็นที่อาจไม่ได้อยู่ในวาระของสื่อกระแสหลัก เช่น ทรัพยากรธรรมชาติ ภัยพิบัติ แรงงานข้ามชาติ หรือผลกระทบจากโครงการของรัฐ มีโอกาสเข้าสู่การพิจารณาขององค์กร ประสบการณ์เหล่านี้แสดงให้เห็นว่า การรับฟังอย่างเป็นระบบสามารถเชื่อมประสบการณ์ของผู้ชมผู้ฟังเข้ากับการเลือกประเด็น ทิศทางเนื้อหา และวิธีทำงานของสื่อได้จริง

อย่างไรก็ตาม สภาผู้ชมฯ ยังเป็นกลไกที่ต้องเรียนรู้และพัฒนาอีกมาก แม้จะดำรงอยู่มาเกือบสองทศวรรษแล้วก็ตาม ส่วนหนึ่งเป็นเพราะกลไกลักษณะนี้มีความเฉพาะตัว และยังถือเป็นรูปแบบการมีส่วนร่วมของประชาชนที่ค่อนข้างแปลกใหม่สำหรับองค์กรสื่อ การให้ประชาชนเข้ามามีส่วนร่วมกับสื่อสาธารณะย่อมแตกต่างจากทั้งการเป็นผู้บริโภคสื่อทั่วไปและการมีส่วนร่วมกับหน่วยงานรัฐ เพราะต้องหาจุดสมดุลระหว่างสิทธิของประชาชนในการมีเสียงต่อสื่อที่ทำงานเพื่อพวกเขา กับความเป็นอิสระทางบรรณาธิการและดุลยพินิจทางวิชาชีพของคนทำสื่ออยู่ตลอดเวลา

ประเด็นสำคัญจึงไม่ใช่ว่าประชาชนควร “ตัดสินใจแทน” กองบรรณาธิการหรือไม่ หากอยู่ที่ว่าเสียงของประชาชนจะเข้าสู่การพิจารณาได้อย่างมีความหมายเพียงใด การมีส่วนร่วมอาจเกิดขึ้นได้ตั้งแต่การรับรู้ข้อมูล การร่วมผลิตหรือสนับสนุนงาน การเสนอประเด็นและทิศทาง ไปจนถึงการติดตามและประเมินผล แต่ท้ายที่สุด อำนาจตัดสินใจจำนวนมากยังจำเป็นต้องอยู่กับคณะกรรมการ ผู้บริหาร หรือฝ่ายผลิตที่ต้องรับผิดชอบต่อมาตรฐานวิชาชีพและประโยชน์สาธารณะในภาพรวม ความท้าทายจึงอยู่ที่การทำให้การรับฟังมีผลโดยไม่เปลี่ยนเป็นการแทรกแซง และทำให้ความเป็นอิสระไม่กลายเป็นเหตุผลสำหรับการไม่รับฟัง

อีกคำถามหนึ่งคือ ใครคือ “ผู้ชมและผู้ฟัง” ที่สภาผู้ชมฯ สามารถเป็นตัวแทนได้จริง สภาที่ประกอบด้วยตัวแทนจากพื้นที่และเครือข่ายต่าง ๆ ย่อมช่วยนำเสียงที่หลากหลายเข้าสู่องค์กร แต่ไม่อาจถือได้โดยอัตโนมัติว่าเสียงเหล่านั้นครอบคลุม “สาธารณะ” ทั้งหมด ประชาชนจำนวนมากอาจไม่มีเครือข่าย ไม่มีเวลาเข้าร่วมเวที ไม่คุ้นเคยกับกระบวนการแสดงความคิดเห็น หรืออาจไม่รู้สึกว่ากลไกที่มีอยู่เปิดกว้างสำหรับตนเอง ความเป็นเจ้าของร่วมของสื่อสาธารณะจึงต้องอาศัยช่องทางรับฟังที่หลากหลายควบคู่กัน

โจทย์นี้สะท้อนช่องว่างระหว่าง “การมีช่องทางให้มีส่วนร่วม” กับ “การที่ประชาชนรู้สึกว่าสามารถมีส่วนร่วมได้จริง” แม้ผู้คนจำนวนหนึ่งจะรับรู้ว่ามีช่องทางแสดงความคิดเห็น แต่การเข้ามาใช้ช่องทางเหล่านั้นอย่างต่อเนื่องยังมีไม่มากนัก ThaiPBS จึงยังมีพื้นที่อีกมากในการสร้างความสัมพันธ์กับผู้ชมผู้ฟังในฐานะพลเมือง ไม่ใช่เพียงในฐานะผู้รับบริการ เวทีของ The Active และ Policy Watch สามารถช่วยเชื่อมความต้องการนี้กับการถกเถียงนโยบาย ขณะที่สภาผู้ชมฯ สามารถช่วยนำประสบการณ์และข้อเสนอจากประชาชนกลับเข้าสู่การเรียนรู้และพัฒนาการทำงานขององค์กรในระยะยาว

หัวใจของการมีส่วนร่วมจึงไม่ได้อยู่เพียงที่ว่าประชาชนมีโอกาสพูดหรือไม่ แต่อยู่ที่ว่าเกิดอะไรขึ้นหลังจากเสียงนั้นถูกส่งเข้าสู่องค์กรแล้ว ผู้เสนอความคิดเห็นควรรู้ได้ว่าข้อเสนอได้รับการพิจารณาอย่างไร เรื่องใดนำไปปรับใช้ เรื่องใดยังติดข้อจำกัด และเพราะเหตุใด การมีระบบตอบกลับและติดตามผลที่ชัดเจนจะช่วยเปลี่ยนการรับฟังจากกิจกรรมเป็นครั้ง ๆ ให้กลายเป็นความสัมพันธ์ที่มีความหมายระหว่างองค์กรกับสาธารณะ

ในแง่นี้ สภาผู้ชมฯ อาจมองได้ว่าเป็น “การทดลองทางสถาบันที่ยังดำเนินอยู่” มากกว่าจะเป็นกลไกที่มีคำตอบสำเร็จรูปแล้ว การดำรงอยู่มาเกือบสองทศวรรษไม่ได้ทำให้คำถามเรื่องตัวแทน อำนาจ การเข้าถึง ความเป็นอิสระ หรือผลของการมีส่วนร่วมหมดไป ตรงกันข้าม ประสบการณ์ที่สะสมมาช่วยให้เห็นชัดขึ้นว่ากลไกดังกล่าวควรปรับตัวอย่างไรให้เหมาะกับสังคมและภูมิทัศน์สื่อที่เปลี่ยนแปลงอยู่เสมอ

ความสำคัญของสภาผู้ชมฯ จึงอาจไม่ได้อยู่ที่การทำให้ประชาชนมีอำนาจตัดสินใจแทนองค์กร หากอยู่ที่การสร้างหลักประกันว่าสื่อสาธารณะจะไม่ปิดตัวเองจากสาธารณะที่ตนอ้างว่ารับใช้ และมีพื้นที่ให้ความสัมพันธ์ระหว่างสื่อกับประชาชนได้รับการทบทวน ต่อรอง และเรียนรู้อย่างต่อเนื่อง หากทำได้ ความเป็น “เจ้าของร่วม” ก็จะมีความหมายมากกว่าการที่ประชาชนเป็นผู้สนับสนุนองค์กรผ่านเงินสาธารณะ แต่หมายถึงการที่ประชาชนสามารถเข้าใกล้องค์กร ตั้งคำถาม เสนอประสบการณ์ เห็นผลของเสียงที่ตนส่งเข้าไป และตรวจสอบเหตุผลของผู้ตัดสินใจได้

คำตอบที่ต้องพิสูจน์อยู่เสมอ

การกล่าวว่าสังคมประชาธิปไตยจำเป็นต้องมีสื่อสาธารณะอาจเป็นคำตอบที่เห็นพ้องกันได้ไม่ยาก แต่การกล่าวว่าสื่อสาธารณะองค์กรหนึ่งกำลังทำหน้าที่นั้นได้ดีเพียงใดเป็นอีกคำถามหนึ่ง และไม่มีคำตอบใดได้รับการรับรองตลอดไป ความเป็นสาธารณะ ความเป็นอิสระ และความรับผิดรับชอบมิใช่สถานะที่องค์กรได้มาครั้งเดียวจากกฎหมายหรือโครงสร้างการจัดตั้ง หากเป็นคุณค่าที่ต้องปรากฏและถูกทดสอบซ้ำผ่านวิธีเลือกประเด็น การใช้ทรัพยากร ความสัมพันธ์กับประชาชน คุณภาพของการมีส่วนร่วม และความพร้อมที่จะเปิดให้สังคมตรวจสอบ

เมื่อพิจารณาตลอดกระบวนการ จะเห็นองค์ประกอบของความรับผิดรับชอบต่อสาธารณะที่เชื่อมโยงกันอย่างน้อยหกด้าน ได้แก่ ความเป็นอิสระของวิชาชีพและองค์กร การเชื่อมความรู้กับสาธารณะ การเปิดให้กลุ่มต่าง ๆ ร่วมถกเถียงนโยบาย การส่งเสริมพื้นที่วิพากษ์สื่อ บทบาทตรวจสอบของภาคประชาสังคม และกลไกสะท้อนเสียงผู้ชมผู้ฟัง หลักเหล่านี้ทำให้ความรับผิดรับชอบต่อสาธารณะฝังอยู่ทั้งในวิธีผลิตเนื้อหา วิธีทำงานกับสังคม และวิธีที่องค์กรยอมให้ตนเองถูกตรวจสอบ

ด้วยเหตุนี้ การประเมินความคุ้มค่าของ ThaiPBS จึงไม่ควรยึดตัวเลขผู้ชมเพียงมิติเดียว การเข้าถึงมีความสำคัญ เพราะบริการสาธารณะต้องไปถึงผู้คน แต่ต้องพิจารณาควบคู่กันว่า ประชาชนเข้าใจเรื่องสำคัญดีขึ้นหรือไม่ กลุ่มที่เคยมีเสียงน้อยมีโอกาสร่วมสนทนาเพียงใด ความรู้ถูกนำไปใช้ต่ออย่างไร และองค์กรตอบสนองต่อข้อทักท้วงได้ดีเพียงใด

โดยเฉพาะในงานสื่อสารนโยบาย ควรติดตามต่อว่าข้อเสนอจากเวทีได้รับคำตอบหรือไม่ หน่วยงานนำข้อมูลไปปรับการทำงานอย่างไร และประชาชนสามารถใช้เครื่องมือสื่อสารเพื่อติดตามสิทธิหรือตรวจสอบนโยบายได้เพียงใด จำนวนบทความ เวที หรือผู้เข้าร่วมสะท้อนกิจกรรมและการเข้าถึง แต่ยังไม่ใช่หลักฐานโดยตรงของอิทธิพลต่อการตัดสินใจ เพราะการเปลี่ยนแปลงนโยบายเกิดจากหลายปัจจัย การประเมินที่รอบคอบจึงต้องระบุให้ได้ว่า สื่อช่วยเปิดโอกาส เชื่อมความรู้ สนับสนุนการเรียนรู้ หรือทำให้เกิดการตอบสนองตรงจุดใด พร้อมยอมรับข้อจำกัดที่ยังมีอยู่

พันธกิจสื่อสาธารณะจึงเป็นทั้งเหตุผลที่สังคมควรสนับสนุน ThaiPBS และเป็นมาตรฐานที่สังคมควรใช้เรียกร้องจากองค์กรเดียวกัน อย่างน้อย งานของ The Active และ Policy Watch แสดงให้เห็นศักยภาพของการเชื่อมสื่อเข้ากับความรู้ การมีส่วนร่วม และกระบวนการนโยบาย แต่ความสำเร็จของบางงานไม่ควรเป็นข้อยกเว้น หากควรเป็นฐานสำหรับการเรียนรู้และยกระดับมาตรฐานร่วมกันทั้งองค์กร

โจทย์แรกคือการทำให้ “คุณภาพ” ไปถึงผู้คนได้มากขึ้น ThaiPBS ควรถามว่า ใครพบเนื้อหาแล้วแต่ยังเข้าใจหรือใช้ประโยชน์ไม่ได้ ใครยังไม่พบเนื้อหาที่เกี่ยวข้องกับชีวิต และใครเข้าไม่ถึงเพราะภาษา รูปแบบ หรือช่องทาง การใช้ข้อมูลผู้ชมร่วมกับประสบการณ์ของผู้ที่ยังไม่ได้รับบริการจะช่วยให้เห็นว่าควรปรับอะไร และควรเปิดให้ผู้ใช้บริการมีส่วนกำหนดเกณฑ์คุณค่าด้วย ไม่ว่าจะเป็นความน่าเชื่อถือ ความรู้ที่นำไปใช้ได้ หรือโอกาสร่วมสนทนา

โจทย์ที่สองคือการทำให้การมีส่วนร่วมมีผลที่ติดตามได้ หลังเวทีหรือการรับข้อเสนอ ควรมีข้อมูลว่าเรื่องใดเข้าสู่การพิจารณาของหน่วยงานใด ใครรับผิดชอบตอบ และจะมีจังหวะติดตามความคืบหน้าเมื่อใด สำหรับข้อเสนอที่เกี่ยวกับ ThaiPBS เอง องค์กรควรรายงานให้ผู้เสนอทราบว่านำไปใช้อย่างไร พร้อมเปิดรับประสบการณ์ของคนที่อยู่นอกเครือข่ายเดิม การทำให้มองเห็นทั้งข้อเสนอที่ได้รับการตอบสนองและข้อเสนอที่ยังติดขัด จะช่วยให้สังคมประเมินคุณภาพของการมีส่วนร่วมได้

โจทย์ที่สามคือความสัมพันธ์กับเครือข่าย ซึ่งต้องได้รับการทบทวนอย่างสม่ำเสมอว่า เสียงของผู้ร่วมงานกลุ่มใดมีอิทธิพลต่อการเลือกประเด็น และยังมีข้อเท็จจริงหรือข้อโต้แย้งใดที่ไม่ได้รับการพิจารณา การเปิดเผยหลักเกณฑ์ในการเลือกประเด็นและผู้ร่วมเวที การตรวจสอบหลักฐานด้วยมาตรฐานเดียวกัน และการรักษาสิทธิในการทักท้วงของทุกฝ่าย ช่วยให้สังคมเข้าใจการใช้ดุลยพินิจของสื่อได้ดีขึ้น

ท้ายที่สุด การทำหน้าที่เหล่านี้ต้องอาศัยเวลา ทักษะ และระบบสนับสนุนภายในองค์กร ThaiPBS จึงควรทบทวนว่าเกณฑ์ประเมินคนทำงาน งบประมาณ และขั้นตอนอนุมัติ เอื้อให้ทีมสามารถติดตามประเด็นระยะยาว ตรวจสอบข้อมูล และทำงานกับประชาชนได้มากเพียงใด การเปิดให้ทีมงานแลกเปลี่ยนบทเรียนจากทั้งงานที่ประสบความสำเร็จและงานที่มีข้อผิดพลาด จะช่วยให้ความรู้ไม่กระจุกอยู่กับบุคคลหรือทีมใดทีมหนึ่ง และทำให้องค์กรมีฐานที่มั่นคงขึ้นในการรักษาคุณภาพ

การวิพากษ์ในลักษณะนี้ไม่ได้ลดทอนคุณค่าของ ThaiPBS ตรงกันข้าม มันทำให้การสนับสนุนสื่อสาธารณะตั้งอยู่บนความคาดหวังที่จริงจัง ประชาชนควรมีส่วนตรวจสอบและพัฒนาสถาบันที่ตนสนับสนุน ขณะที่องค์กรต้องเปิดให้ตั้งคำถาม ยอมรับข้อจำกัด และทำให้สังคมมองเห็นการปรับปรุงได้ ความเชื่อมั่นจึงไม่ได้เกิดจากผลงานที่มีคุณค่าเพียงอย่างเดียว แต่เกิดจากทั้งความกล้าที่จะตรวจสอบอำนาจ และความพร้อมที่จะยอมให้สังคมตรวจสอบตนเองด้วย

คำถามที่ดูเหมือนมีคำตอบ?

เมื่อย้อนกลับไปยังครอบครัวที่กำลังเผชิญช่วงท้ายของชีวิต คุณค่าของสื่อสาธารณะจึงปรากฏในโอกาสที่ความทุกข์ของพวกเขาจะได้รับการทำความเข้าใจ มีความรู้สำหรับพิจารณาทางเลือก และมีพื้นที่นำประสบการณ์ไปสู่ข้อเสนอที่สังคมร่วมรับผิดชอบ เช่นเดียวกับชุมชนที่ต้องการความมั่นคงในวิถีชีวิต ผู้ที่เผชิญน้ำท่วมซ้ำ ๆ หรือคนที่กำลังมองหาการดูแลสุขภาพใจ เรื่องของแต่ละคนสามารถเดินทางจากประสบการณ์ส่วนบุคคลไปสู่ความรู้ คำถาม และทางเลือกที่ช่วยให้สังคมจัดการเรื่องที่ต้องอยู่ร่วมกันได้ดีขึ้น

สังคมที่มีข้อมูลมากยังต้องการความสามารถในการทำความเข้าใจข้อมูล สังคมที่มีคนพูดมากยังต้องมีพื้นที่ให้เสียงที่เบากว่าถูกได้ยิน และสังคมที่มีคำประกาศนโยบายมากยังต้องมีความต่อเนื่องในการติดตามผล ในความหมายนี้ การมีสื่อสาธารณะที่เป็นอิสระและรับผิดชอบจึงดูเหมือนเป็นคำตอบที่ตรงไปตรงมาสำหรับสังคมประชาธิปไตย

แต่บางทีคำถามที่สำคัญกว่าอาจไม่ใช่เพียงว่า “เรายังต้องมีสื่อสาธารณะหรือไม่” หากคือ “สื่อสาธารณะแบบใดที่สังคมประชาธิปไตยควรมี และเราจะทำอย่างไรให้มันยังคงเป็นสาธารณะอยู่เสมอ” เพราะความเป็นอิสระไม่ใช่สิทธิที่จะไม่ถูกตั้งคำถาม และความรับผิดรับชอบก็ไม่ควรกลายเป็นเครื่องมือควบคุมความเป็นอิสระ เช่นเดียวกับการมีช่องทางให้ประชาชนมีส่วนร่วมไม่ได้หมายความว่าเสียงของประชาชนมีความหมายโดยอัตโนมัติ

การรักษาสื่อสาธารณะให้เข้มแข็งจึงไม่ใช่เพียงการรักษาองค์กรสื่อหนึ่งแห่ง หากคือการดูแล “พื้นที่ร่วม” ของสังคม พื้นที่ที่ผู้คนสามารถรับรู้ปัญหา เรียนรู้จากกัน ถกเถียงทางเลือก และติดตามการตัดสินใจที่กำหนดชีวิตของตนเองได้ พร้อมกับยอมให้พื้นที่นั้นถูกตั้งคำถาม ตรวจสอบ และสร้างใหม่อยู่เสมอ

คำถามว่า “ทำไมสังคมประชาธิปไตยต้องมีสื่อสาธารณะ” จึงเป็นคำถามที่ดูเหมือนมีคำตอบ เพราะเหตุผลเชิงหลักการมีอยู่ชัดเจนอยู่แล้ว แต่คำตอบนั้นจะมีความหมายก็ต่อเมื่อความเป็นสาธารณะ ความเป็นอิสระ และความรับผิดรับชอบปรากฏให้เห็นในทางปฏิบัติ และได้รับการพิสูจน์ใหม่ผ่านความสัมพันธ์กับประชาชนอย่างต่อเนื่อง ตราบใดที่ประชาธิปไตย สังคม และภูมิทัศน์สื่อยังคงเปลี่ยนแปลง คำถามนี้ก็ยังสมควรถูกถามซ้ำ ไม่ใช่เพื่อปฏิเสธความจำเป็นของสื่อสาธารณะ แต่เพื่อทำให้สื่อสาธารณะยังคงสมควรแก่การปกป้องและเป็นเจ้าของร่วมของสังคม

อ่านเพิ่มเติม

• กรรณิการ์ ชมภูศรี, และ จิระศักดิ์ สาระรัตน์. (2558). การมีส่วนร่วมของสภาผู้ชมและผู้ฟังรายการที่มีผลต่อองค์การกระจายเสียงและแพร่ภาพสาธารณะแห่งประเทศไทย. วารสารการสื่อสารมวลชน, 3(1), 1–
• ฐิตินันท์ พงษ์สุทธิรักษ์, และ วีระยุทธ กาญจน์ชูฉัตร. (2546). สื่อสาธารณะ (โครงการ “การปฏิรูประบบสื่อ: การพัฒนาบุคลากรและสื่อสาธารณะ”). สำนักงานกองทุนสนับสนุนการวิจัย.
• ธีรพัฒน์ อังศุชวาล. (2557). การถ่ายโอนนโยบายสาธารณะ (Policy transfer) ในกระบวนการกำหนดนโยบายสื่อสาธารณะแห่งประเทศไทย. วารสารสังคมศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย, 44(1), 55–
• ทศพร โชคชัยผล. (2025, October 11). ประชาธิปไตยในนโยบายสาธารณะ: บทบาทใหม่ ThaiPBS ในการพัฒนาแพลตฟอร์ม Policy Watch. ThaiPBS Policy Watch. https://policywatch.thaipbs.or.th/article/government-219
• ปกป้อง จันวิทย์. (2560, 7 กรกฎาคม). 10 ปี สื่อสาธารณะในสังคมไทย. The 101 World. https://www.theworld/10-years-of-thaipbs/
• วาสนา ไซประเสริฐ. (2557). ความรับผิดชอบต่อสังคมของสถานีโทรทัศน์ไทยพีบีเอสตามหลักการสื่อสาธารณะ [วิทยานิพนธ์วารสารศาสตรมหาบัณฑิต, มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์].
• วิภา อุตมฉันท์. (2544). ปฏิรูปสื่อเพื่อสังคม: หลักคิดและบทเรียนจากนานาประเทศ. โครงการตำราและเอกสารทางวิชาการ ภาควิชาการสื่อสารมวลชน คณะนิเทศศาสตร์ จุฬาลงกรณ์มหาวิทยาลัย.
• สถาบันวิจัยเพื่อการพัฒนาประเทศไทย. (2564). โครงการสำรวจความเห็นสาธารณะ “ความคาดหวังของประชาชนไทยต่อสื่อสาธารณะในอนาคต” [รายงานฉบับสมบูรณ์]. องค์การกระจายเสียงและแพร่ภาพสาธารณะแห่งประเทศไทย. https://tdri.or.th/2021/02/expectation-of-public-media/
• องค์การกระจายเสียงและแพร่ภาพสาธารณะแห่งประเทศไทย. (2561). เรื่องเล่าคนทำงานสื่อสาธารณะ “ไทยพีบีเอส”: สื่อสาธารณะกับแนวทาง Solutions & Civic Journalism. สำนักทรัพยากรมนุษย์ องค์การกระจายเสียงและแพร่ภาพสาธารณะแห่งประเทศไทย.
• องค์การกระจายเสียงและแพร่ภาพสาธารณะแห่งประเทศไทย. (2568). Policy Watch report. https://policywatch.thaipbs.or.th/activity/12
• อินทราณี ศรีบุญเรือง. (2566). บทบาทและคุณค่าของสื่อสาธารณะไทย. วารสารสังคมวิจัยและพัฒนา, 5(3), 28– https://he02.tci-thaijo.org/index.php/JMARD/article/view/263712
• Atkinson, D., & Raboy, M. (Eds.). (1997). Public service broadcasting: The challenges of the twenty-first century. UNESCO.
• Benson, R., Powers, M., & Neff, T. (2017). Public media autonomy and accountability: Best and worst policy practices in 12 leading democracies. International Journal of Communication, 11, 1–22. https://ijoc.org/index.php/ijoc/article/view/4779
• Blumler, J. G., & Hoffmann-Riem, W. (1992). New roles for public television in Western Europe: Challenges and prospects. Journal of Communication, 42(1), 20–35. https://doi.org/10.1111/j.1460-2466.1992.tb00766.x
• Freedman, D., & Goblot, V. (Eds.). (2018). A future for public service television. Goldsmiths Press.
• Jakubowicz, K. (2003). Bringing public service broadcasting to account. In T. Hujanen & G. F. Lowe (Eds.), Broadcasting and convergence: New articulations of the public service remit (pp. 147–166). NORDICOM.
• Policy Watch. (2567, 20 สิงหาคม). 14 ปี จากมติ ครม. สู่กฎหมายชาติพันธุ์. ThaiPBS Policy Watch. https://policywatch.thaipbs.or.th/article/legal-15
• Siroros, P., & Ungsuchaval, T. (2012). Public participatory policy process in the establishment of the Thai Public Broadcasting Service. In Proceedings of the International Conference for Case Studies on Development Administration 2012 (NIDA-ICCS 2012) (pp. 379–398). National Institute of Development Administration.
• ThaiPBS Policy Watch. (2026, August 9). ตรวจการบ้าน 1 ปี บังคับใช้-ไปต่อ กฎหมายชาติพันธุ์. https://policywatch.thaipbs.or.th/forum/ตรวจการบ้าน-1-ปี-บังคับใช้
• ThaiPBS Policy Watch. (ม.ป.ป.). สิทธิ ลาไปดูแล-ลาไปบอกลา ดูแลสุขภาพใจคนทำงาน. สืบค้นเมื่อ 6 ตุลาคม 2569, จาก https://policywatch.thaipbs.or.th/agenda/life-3
• ThaiPBS Policy Watch. (ม.ป.ป.). ตายดี (ชีวาภิบาล). สืบค้นเมื่อ 6 ตุลาคม 2569, จาก https://policywatch.thaipbs.or.th/policy/life-7