การเงินการคลัง
กฎหมายฉบับนี้มีจุดประสงค์เพื่อเพิ่มรายรับขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นโดยตรง ผ่านการอนุญาตให้ผู้เสียภาษีบริจาคส่วนหนึ่งของภาษีเงินได้ส่วนบุคคล (10%) ให้กับท้องถิ่นที่ตนเลือก โดยเงินส่วนนี้จะไปเพิ่มรายได้ขององค์การปกครองส่วนท้องถิ่นโดยตรง ซึ่งในโครงสร้างภาษีปัจจุบันยังจำเป็นต้องพึ่งพาการจัดสรรรายได้หลักจากส่วนกลาง โดยผู้เสียภาษีจะได้รับของขวัญแทนคำขอบคุณจากท้องถิ่นนั้น ๆ
ในทางทฤษฎี ภาษีบ้านเกิดเมืองนอนนอกจากจะเป็นการเพิ่มรายได้โดยตรงของท้องถิ่นแล้ว ยังมีจุดประสงค์เพื่อกระตุ้นความสามารถในการแข่งขันทางการค้าของท้องถิ่นผ่านการผลักดันให้เกิดผลิตภัณฑ์ที่ดึงดูดผู้เสียภาษีอีกด้วย
ในญี่ปุ่น Furusato Nozei ถูกนำมาใช้ตั้งแต่ปี ค.ศ. 2008 โดยในสิบแปดปีที่ผ่านมา ภาษีบ้านเกิดเมืองนอนของญี่ปุ่นได้ผ่านการปรับเปลี่ยนรูปแบบหลายต่อหลายครั้ง จนกระทั่งกลายเป็นรูปแบบเช่นในปัจจุบัน
Furusato Nozei เองไม่ได้ปราศจากคำวิพากษ์วิจารณ์ และหากประเทศไทยมีแผนจะนำการกระจายรายได้สู่องค์การปกครองส่วนท้องถิ่นโดยตรงในลักษณะนี้มาปรับใช้ การศึกษาพัฒนาการของภาษีบ้านเกิดเมืองนอนในต่างประเทศ รวมไปถึงข้อวิพากษ์ต่างๆนั้น น่าจะเป็นประโยชน์ต่อประเทศไทย
1. “บ้านเกิดเมืองนอน” ที่อาจถูกแทนที่ด้วยกลไกตลาด
จุดตั้งต้นของ Furusato Nozei ในปี ค.ศ. 2008 คือการกระจายรายภาษีเงินได้จากท้องถิ่นที่ไหลออกไปสู่เมืองใหญ่เพราะการอพยพย้ายถิ่นฐานเพื่อแสวงหาโอกาสทางเศรษฐกินจากชนบทสู่เมือง การให้อำนาจผู้เสียภาษีเลือกบริจาคส่วนหนึ่งของภาษีเงินได้กลับคืนสู่ภูมิลำเนา จึงเป็นความพยายามบรรเทาปัญหาที่ทั้งแรงงาน ความสามารถ และเม็ดเงินไหลออกจากชนบทอย่างไม่ขาดสาย
อย่างไรก็ตาม ในทางปฏิบัติ ไม่ได้มีกฎเกณฑ์บังคับว่าผู้เสียภาษีจำเป็นต้องเลือกภูมิลำเนาดั้งเดิมของตนเองเท่านั้น และในปัจจุบัน ผู้อยู่อาศัยที่มีหน้าที่เสียภาษี (ทั้งภาษีเงินได้และภาษีท้องถิ่น) ในญี่ปุ่นไม่ว่าจะถือสัญชาติใดและมีวีซ่าประเภทใดล้วนสามารถเลือกใช้ Furusato Nozei ได้เช่นเดียวกัน
นอกจากนี้ ชาวญี่ปุ่นเองยังสามารถเลือกบริจาคส่วนหนึ่งของภาษีที่จะเสียของตนให้กับท้องถิ่นที่มีสินค้า (ในรูปแบบของของขวัญแทนคำขอบคุณ) ที่ตรงกับรสนิยมและความต้องการของตนได้เช่นกัน โดยไม่จำเป็นต้องเคยอาศัยอยู่ในท้องถิ่นนั้น ๆ เลย
ในทางปฏิบัติ ปรัชญาตั้งต้นในการเชื่อมโยงผู้อพยพจากชนบทสู่เมืองใหญ่กับบ้านเกิดของตนผ่านการแสดงความผูกพันในรูปแบบของเงินภาษีจึงถูกบดบังด้วยความสัมพันธ์ในระบบกลไกตลาด
2. ของขวัญแทนคำขอบคุณ…ไม่ สินค้าน่าบริโภค…ใช่
ก่อนรัฐบาลญี่ปุ่นขยับเพดานการบริจาคภาษีเป็นสองเท่าในปี ค.ศ. 2015 Furusato Nozei ยังไม่ได้รับความนิยมเท่าไรนัก หลังปี ค.ศ. 2015 เป็นต้นมา เมื่อจำนวนเงินภาษีที่ท้องถิ่นอาจได้รับเพิ่มมูลค่าสูงขึ้นเป็นเท่าตัว
ประกอบกับการใช้ระบบการบริจาคภาษีบนแพลตฟอร์มออนไลน์แบบครบวงจร ซึ่งลดความยุ่งยากในขั้นตอนต่าง ๆ ส่งผลให้ทั้งผู้เสียภาษีและองค์การปกครองส่วนท้องถิ่นหันมาให้ความสำคัญกับ Furusato Nozei และหลังปี 2015 นี้เองที่เริ่มมีการพัฒนา “ของขวัญ” แทนคำขอบคุณจากองค์การปกครองส่วนท้องถิ่นอย่างจริงจัง
เมื่อภาษีที่อาจถูกจัดสรรมามาให้ท้องถิ่นมีเพดานสูงขึ้น ความสำเร็จของ Furusato Nozei ก็เริ่มเป็นรูปเป็นร่างมากขึ้นอย่างชัดเจน อย่างไรก็ตาม เช่นเดียวกับนโยบายสาธารณะอื่นๆ การเปลี่ยนแปลงครั้งนี้ก็ก่อให้เกิดผลกระทบอันไม่คาดคิดตามมาด้วยเช่นกัน
อันดับแรก เมืองใหญ่ต่าง ๆ เริ่มรู้สึกถึงมูลค่าที่หายไปเมื่อผู้เสียภาษีที่อาศัยอยู่ในบรรดาเมืองใหญ่นั้นๆเริ่มหันมาใช้ Furusato Nozei จำนวนมากขึ้น ในขณะที่เมืองใหญ่ต่างๆไม่มีความสามารถในการผลิตสินค้าทางการเกษตร เช่น เนื้อวากิวและผลไม้เกรดคัดพิเศษ มาสู้กับองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่มีพื้นที่เกษตรกรรมกว้างใหญ่ เมืองใหญ่ต่างๆจึงหันไปใช้บัตรกำนัลสำหรับโรงแรมห้าดาวและบริการรูปแบบอื่นๆเพื่อเพิ่มขีดความสามารถในการแข่งขันดึงดูดผู้เสียภาษี
3. การแข่งขันที่มีทั้งผู้แพ้และผู้ชนะ
ผลพวงของนโยบายภาษีบ้านเกิดเมืองนอนคือ การแข่งขันกันผลิตสินค้าและบริการเพื่อดึงดูดผู้เสียภาษีระหว่างองค์กรการปกครองท้องถิ่นแต่ละที่ แน่นอนว่านโยบายนี้เสริมสร้างความสามารถในการแข่งขันทางการค้าระหว่างเมืองต่างๆ
อย่างไรก็ตาม จากสถิติระหว่างปี ค.ศ. 2008-2024 พบว่าภายใต้ระบบดังกล่าวมี “ผู้ชนะ” ที่ค่อนข้างถาวร เช่น เมืองที่มี “แบรนด์” ดีอยู่แล้ว เช่น ฮอกไกโด หรือเมืองที่เป็นจุดหมายปลายทางของนักท่องเที่ยวซึ่งสามารถใช้บัตรกำนัลประเภทต่างๆมาสู้กับสินค้ายอดนิยมอื่นๆได้ ในขณะที่เมืองขนาดเล็กและเมืองอุตสาหกรรมบางแห่งไม่สามารถผลิตสินค้าที่มีความดึงดูดผู้เสียภาษีได้
นอกจากนี้ เมื่อปรัชญาตั้งต้นของการผันเงินภาษีกลับสู่ “บ้านเกิดเมืองนอน” ได้ถูกแทนที่ด้วยตลาดสินค้าและบริการภายในประเทศ ความสัมพันธ์ระหว่างผู้เสียภาษีและองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นภายใต้นโยบายดังกล่าวจึงผันเปลี่ยนจากความสัมพันธ์แบบพลเมืองกับท้องถิ่นของตน ไปสู่ความสัมพันธ์แบบผู้ผลิตและผู้บริโภค ในขณะที่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นแห่งต่างๆก็เกิดความรู้สึกแข่งขันต่อกันภายใต้ตรรกะแบบ zero-sum ที่มีผู้แพ้และผู้ชนะชัดเจน
4. คำถามว่าด้วยประสิทธิภาพ
ทั้งระบบจัดเก็บภาษีและการขนส่ง “ของขวัญ” จากท้องถิ่นต่างๆไปทั่วประเทศตามความต้องการของผู้เสียภาษีจำเป็นต้องมีระบบการทำงานขององค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นที่มีประสิทธิภาพสูง โดยเฉพาะเมื่อของขวัญส่วนใหญ่เป็นสินค้าทางการเกษตรที่จำเป็นต้องได้รับการขนส่งอย่างระมัดระวังภายในระยะเวลาที่สินค้าเหล่านั้นจะไม่เน่าเสียระหว่างการเดินทาง
แน่นอนว่าระบบขนส่งสินค้าในโลกยุคตลาดแพลตฟอร์มมีศักยภาพเพียงพอ แต่องค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นในพื้นที่ชนบทซึ่งอาจขาดแคลนทั้งทรัพยกรบุคคลและโครงสร้างพื้นฐานจำเป็นต้องได้รับการยกเครื่องขนานใหญ่เพื่อที่จะรองรับการจัดเก็บภาษีบ้านเกิดเมืองนอน
แม้คำถามดังกล่าวอาจเป็นประเด็นประเภท “ไก่เกิดก่อนไข่” กล่าวคือ เมื่อท้องถิ่นไม่มีความสามารถในการจัดเก็บภาษี ท้องถิ่นจึงไม่มีรายได้เพียงพอ แต่ปฏิเสธไม่ได้ว่าการเตรียมความพร้อมดังกล่าวจำเป็นอย่างยิ่งยวดโดยเฉพาะในบริบทของประเทศไทย
5. เครือข่ายบ้านใหญ่กับคำถามว่าด้วยความโปร่งใส
นอกเหนือจากคำถามว่าด้วยประสิทธิภาพในการจัดการซึ่งสามารถแก้ไขได้ด้วยองค์ความรู้และทรัพยากรในการวางระบบที่จำเป็นต่อการดำเนินนโยบายภาษีบ้านเกิดเมืองนอนแล้ว อีกหนึ่งประเด็นที่ประเทศไทยต้องคำนึงถึง ได้แก่ประเด็นว่าด้วยความโปร่งใสในการบริหารจัดการขององค์การปกครองส่วนท้องถิ่นต่าง ๆ
ปฏิเสธไม่ได้ว่าระบบอุปถัมภ์และเครือข่ายบ้านใหญ่นั้นแยกไม่ออกกับการบริหารจัดการส่วนท้องถิ่น กลไกการผันส่วนหนึ่งของภาษีเงินได้สู่ท้องถิ่นโดยตรงผ่านการแลกกับ “ของขวัญแทนคำขอบคุณ”นั้น เป็นประโยชน์ต่อผู้ที่จำเป็นต้องเสียภาษีจำนวนมากต่อปี และอาจเอื้อให้เกิดการคอรัปชันที่ทั้งฝ่ายผู้เสียภาษีและข้าราชการในองค์การปกครองท้องถิ่นล้วนแต่ได้ประโยชน์ เช่น ผ่านการอุปโลกน์สินค้าหรือบริการที่ไม่เคยมีอยู่จริง หรือแม้แต่การตั้งราคาของขวัญจากท้องถิ่นดังกล่าวสูงกว่าตลาด
โดยสรุป ต้นฉบับของภาษีบ้านเกิดเมืองนอนอย่าง Furusato Nozei แสดงให้เห็นว่าปรัชญาดั้งเดิมของการสร้างความผูกพันแบบ civic ระหว่างผู้ที่จำเป็นต้องเดินทางออกจากชนบทเพื่อไปแสวงหาทางโอกาสทางเศรษฐกิจในเมืองใหญ่ผ่านการเลือกบริจาคภาษีนั้น อาจถูกแทนที่ด้วยความสัมพันธ์แบบกลไกตลาดระหว่างท้องถิ่นในฐานะผู้ผลิตสินค้าและผู้เสียภาษีในฐานะผู้บริโภคที่จ่ายเงินเพื่อเลือกสินค้าตามความต้องการของตนเองได้
นอกจากนี้ นโยบายดังกล่าวยังอาจส่งเสริมให้เกิดบรรยากาศของการแข่งขันภายใต้ตรรกะแบบ zero sum โดยเฉพาะระหว่างเมืองใหญ่และชนบท และภายใต้เงื่อนไขทางการเมืองของไทย คำถามเรื่องประสิทธิภาพและความโปร่งใสนั้น เป็นโจทย์ที่รัฐบาลจำเป็นจะต้องแก้ให้ได้เสียก่อน
เนื่องจากภาษีบ้านเกิดเมืองนอนจะสำเร็จได้จำเป็นต้องอาศัยความเชื่อใจของประชนชนต่อระบบการบริหารจัดการภาษีที่โปร่งใสและมีประสิทธิภาพ ซึ่งในกรณีของไทยนั้น อาจกล่าวได้ไม่เต็มปากว่าเคยมีอยู่
อ้างอิง
- The Tokyo Foundation for Policy Research. ” Growing Distortions in the Hometown Tax Scheme.” Accessed August 1, 2026. https://www.tokyofoundation.org/research/detail.php?id=953.
- Ogawa, Akinobu, and Haruo Kondoh. “How Does Intergovernmental Competition through the Hometown Tax Donation System Affect Local Government Efficiency?” MPRA Paper 121688, Munich Personal RePEc Archive, 2024.
เนื้อหาที่เกี่ยวข้อง:
