หลังเหตุอุทกภัยครั้งใหญ่ในปี 2569 คำถามที่สังคมตั้งต่อกรุงเทพมหานครคือ “เตรียมการมากขนาดนี้แล้ว เหตุใดน้ำจึงยังท่วม” คำตอบของ ทวิดา กมลเวชช รองผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานคร คือการยอมรับว่า วิกฤตน้ำท่วมปี 2569 มีข้อจำกัดหลายประการที่ต้องนำมาเป็นบทเรียน โดยชวนมองการจัดการภัยพิบัติผ่านสิ่งที่ทำได้จริง สิ่งที่ยังไปไม่ถึง และแนวทางที่ต้องปรับปรุงต่อไป
สาระสำคัญไม่ได้อยู่เพียงการสูบน้ำ การแจ้งเตือน หรือการระดมเจ้าหน้าที่เมื่อเกิดเหตุแล้ว แต่อยู่ที่การสร้างระบบข้อมูล การประเมินความเสี่ยง การดูแลกลุ่มเปราะบาง และการทำให้ทุกหน่วยงานทำงานร่วมกันภายใต้ระบบสั่งการเดียวกัน

โมเดลน้ำมีขอบเขต เมื่อฝนตกพร้อมกันทั้งเมือง
หนึ่งในคำถามสำคัญหลังเกิดเหตุคือ กรุงเทพมหานครได้ซ้อมรับมือสถานการณ์จริงมากน้อยเพียงใด โดยเฉพาะหลังเหตุการณ์น้ำท่วมในหาดใหญ่ ซึ่งผู้ว่าราชการกรุงเทพมหานครได้สั่งให้หน่วยงานทดลองรันโมเดลสถานการณ์น้ำ
แต่คำถามต่อมาคือ เหตุใดจึงไม่จำลองสถานการณ์ที่ฝนตกพร้อมกันทั่วทั้ง 50 เขตของกรุงเทพฯ
ทวิดาอธิบายว่า การรันโมเดลน้ำของกรุงเทพมหานครในปัจจุบันดำเนินการตามกลุ่มพื้นที่และเขตเสี่ยง โดยพิจารณาปริมาณฝนในแต่ละพื้นที่ เนื่องจากระบบระบายน้ำของกรุงเทพฯ ไม่ได้ทำงานเป็นระบบเดียวครอบคลุมทั้งเมือง แต่แบ่งเป็นพื้นที่ย่อย หรือ “โพลเดอร์” ซึ่งมีเงื่อนไขด้านภูมิประเทศ การระบายน้ำ และโครงสร้างพื้นฐานแตกต่างกัน
กรุงเทพมหานครได้ทดลองจำลองสถานการณ์ฝนตกในพื้นที่หนึ่งจนมีปริมาณน้ำสะสม 300 มิลลิเมตร รวมถึงกรณีที่ระบบระบายน้ำทำงานได้เพียง 50% เพื่อประเมินว่าน้ำจะระบายออกได้มากน้อยเพียงใด และมีแนวโน้มสะสมอยู่บริเวณใด
อย่างไรก็ตาม การจำลองสถานการณ์ฝนตกต่อเนื่อง 3 วัน ครอบคลุมทั้ง 50 เขต ยังเป็นสิ่งที่กรุงเทพมหานครทำไม่ได้ในขณะนี้ เพราะไม่มีแบบจำลองที่รองรับสถานการณ์ระดับดังกล่าว แม้ในแวดวงวิชาการเองก็ยังไม่มีเครื่องมือที่พัฒนาไปถึงระดับนั้น
ทวิดากล่าวว่า “กรุงเทพมหานครได้ทดลองจำลองสถานการณ์ฝนตกในพื้นที่ใดพื้นที่หนึ่งจนมีปริมาณน้ำสะสม 300 มิลลิเมตรแล้ว แต่ยอมรับว่ายังไม่สามารถจำลองสถานการณ์ที่ฝนตกต่อเนื่อง 3 วันทั่วทั้ง 50 เขตได้ เนื่องจากยังไม่มีโมเดลที่รองรับสถานการณ์ดังกล่าว แม้แต่นักวิชาการก็ยังไม่ได้พัฒนาแบบจำลองไปถึงระดับนั้น”
สิ่งนี้ไม่ได้หมายความว่าเมืองไม่ควรเตรียมรับมือกับเหตุการณ์สุดขั้ว แต่สะท้อนข้อเท็จจริงว่า การสร้างฉากทัศน์หรือสถานการณ์จำลองต้องตั้งอยู่บนฐานข้อมูลและองค์ความรู้ทางวิทยาศาสตร์ ไม่ใช่การสมมติสถานการณ์ขึ้นมาโดยไม่มีหลักฐานรองรับ

แผนที่ที่ “ตรง” กับพื้นที่น้ำท่วม อาจไม่ได้มาจากโมเดลซับซ้อน
ทวิดากล่าวว่า แผนที่บางชุดที่ถูกใช้ในการซ้อมรับมือ และต่อมาพบว่ามีความสอดคล้องกับพื้นที่น้ำท่วมจริง กลายเป็นประเด็นที่หลายคนตั้งคำถามว่า เหตุใดจึงไม่ใช้เป็นเครื่องมือเตรียมรับมืออย่างเต็มรูปแบบตั้งแต่ต้น
เธอระบุว่า แผนที่ดังกล่าวไม่ได้เกิดจากการรันโมเดลทางวิศวกรรมน้ำอย่างละเอียด แต่เป็นการประเมินพื้นฐานจากลักษณะภูมิประเทศ โดยพิจารณาพื้นที่ลุ่มต่ำทางฝั่งตะวันออกของกรุงเทพฯ พื้นที่บางส่วนทางตอนเหนือ และพื้นที่ริมนา ก่อนนำข้อมูลฝนสะสมราว 300 มิลลิเมตรมาประกอบการวิเคราะห์
ผลประเมินที่สอดคล้องกับพื้นที่น้ำท่วมจริงจึงมีส่วนของความบังเอิญอยู่ด้วย แต่ก็สะท้อนว่า การอ่านลักษณะพื้นที่และใช้ข้อมูลพื้นฐานอย่างถูกต้องยังมีความสำคัญอย่างมาก โดยเฉพาะในเมืองที่มีพื้นที่ลุ่มต่ำและมีความแตกต่างทางกายภาพสูงอย่างกรุงเทพฯ
ที่ผ่านมา การทดลองจำลองสถานการณ์น้ำท่วมมักเผชิญเสียงวิจารณ์ว่าเป็นการทำงานเกินความจำเป็น แต่เหตุการณ์ครั้งนี้อาจทำให้สังคมต้องกลับมาตั้งคำถามใหม่ว่า เมืองควรเตรียมพร้อมได้ไกลเพียงใด ก่อนที่สิ่งที่เคยคิดว่า “เกินจริง” จะกลายเป็นสถานการณ์จริง
รับมือภัยพิบัติ ไม่ใช่แค่แก้ปัญหาตอนน้ำมา
การเพิ่มระดับความรุนแรงของฉากทัศน์หรือแบบจำลองเป็นเรื่องจำเป็น แต่ไม่ใช่คำตอบทั้งหมด เพราะการจัดการภัยพิบัติไม่ได้เริ่มต้นเมื่อฝนตกหนักหรือระดับน้ำเพิ่มสูงแล้ว
การทำงานในภาวะฉุกเฉินมีเป้าหมายเพื่อแก้ปัญหาเฉพาะหน้า ช่วยชีวิต ลดความเสียหาย และควบคุมไม่ให้สถานการณ์ลุกลาม ขณะที่การทำงานก่อนเกิดเหตุมีเป้าหมายเพื่อลดโอกาสเกิดภัย ลดความเปราะบางของเมือง และลดความรุนแรงของผลกระทบตั้งแต่ต้นทาง
หากเมืองสามารถลดความเสี่ยงล่วงหน้าได้ ไม่ว่าจะเป็นการเพิ่มประสิทธิภาพระบบระบายน้ำ การจัดการพื้นที่รับน้ำ การดูแลจุดเสี่ยง หรือการเตรียมประชาชนให้พร้อม ภาระในการรับมือช่วงวิกฤตก็จะลดลงตามไปด้วย
โจทย์สำคัญจึงไม่ใช่เพียงว่า “จะสูบน้ำออกอย่างไร” แต่คือ “จะทำอย่างไรให้เมืองรับน้ำได้ดีขึ้น และประชาชนปลอดภัยขึ้นเมื่อเกิดเหตุรุนแรงกว่าที่เคยเกิดขึ้น”
ระบบเขตบัดดี้ใช้ได้ในวันปกติ แต่ไม่พอเมื่อเมืองท่วม 50 เขต
ทวิดากล่าวว่า เหตุการณ์น้ำท่วมครั้งล่าสุดยังสะท้อนข้อจำกัดในการจัดกำลังคนและทรัพยากร ปกติกรุงเทพมหานครใช้ระบบ “เขตบัดดี้” ให้เขตใกล้เคียงช่วยเหลือเขตที่ประสบปัญหา เพราะน้ำท่วมมักเกิดเป็นจุดหรือเป็นกลุ่มพื้นที่ ไม่ได้กระจายครอบคลุมพื้นที่ขนาดใหญ่พร้อมกัน
แต่ครั้งนี้ พื้นที่ฝั่งตะวันออกได้รับผลกระทบเป็นวงกว้าง รวมถึงพื้นที่ตะวันออกเฉียงเหนือ พื้นที่ตอนเหนือ และพื้นที่ตอนกลาง ทำให้ต้องระดมกำลังจากฝั่งตะวันตกเข้ามาช่วยเหลือ ขณะที่แม่น้ำเจ้าพระยากลายเป็นอุปสรรคสำคัญต่อการเดินทางและการเคลื่อนย้ายทรัพยากร การส่งกำลังคน เครื่องจักร และอุปกรณ์ไปยังพื้นที่ประสบภัยใช้เวลามากกว่าระบบเดิมที่ออกแบบไว้
บทเรียนครั้งนี้ทำให้กรุงเทพมหานครต้องทบทวนระบบตอบสนองเหตุฉุกเฉินใหม่ เพราะการช่วยเหลือระหว่างเขตอาจไม่เพียงพอ หากเกิดเหตุที่กระทบหลายพื้นที่พร้อมกันในระดับครึ่งเมืองหรือมากกว่านั้น

รับมือภัยพิบัติเริ่มต้นจากข้อมูล ไม่ใช่การคาดเดา
อย่างไรก็ตามบทเรียนน้ำท่วม69 “ทวิดา”ยอมรับว่า หัวใจของการบริหารจัดการภัยพิบัติคือข้อมูล เพราะไม่มีหน่วยงานใดสามารถบริหารความเสี่ยงได้อย่างมีประสิทธิภาพ หากไม่รู้ว่าภัยจะกระทบจุดใด มีประชาชนกลุ่มใดอยู่ในพื้นที่ และทรัพยากรควรถูกส่งไปก่อนหรือหลัง
กรุงเทพมหานครจึงพัฒนาระบบข้อมูลดิจิทัลให้เป็นฐานกลางในการวิเคราะห์สถานการณ์ วางแผนรับมือ และตัดสินใจในภาวะฉุกเฉิน ข้อมูลชุดเดียวกันสามารถนำไปใช้ได้ทั้งในระดับบริหารและระดับประชาชน
ในระดับบริหาร ข้อมูลช่วยให้หน่วยงานเห็นภาพพื้นที่เสี่ยง เส้นทางเข้าถึง ทรัพยากรที่มีอยู่ และกลุ่มประชาชนที่ต้องได้รับความช่วยเหลือเป็นพิเศษ ขณะที่ในระดับประชาชน ข้อมูลช่วยให้คนในพื้นที่เข้าใจความเสี่ยงของชุมชน และเตรียมตัวได้ก่อนเกิดเหตุ
ระบบ One Map และ Open Data ของกรุงเทพมหานครรวบรวมข้อมูลสำคัญไว้หลายด้าน ตั้งแต่พื้นที่ลุ่มต่ำ พื้นที่ลาดชัน พื้นที่ริมเขื่อน พื้นที่ที่มีความร้อนสะสมสูง พื้นที่สีเขียว ไปจนถึงข้อมูลการกระจายตัวของประชากรกลุ่มเปราะบาง
ข้อมูลเหล่านี้ไม่ใช่เพียงแผนที่บนหน้าจอ แต่เป็นเครื่องมือที่ช่วยตอบคำถามสำคัญในช่วงวิกฤตว่า จุดใดกำลังเสี่ยง ใครควรได้รับความช่วยเหลือก่อน และทรัพยากรควรถูกส่งไปที่ใด
อย่างไรก็ตาม ข้อมูลที่เปิดเผยต่อสาธารณะจะแสดงเพียงระดับภาพรวม เพื่อคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคลตามกฎหมายคุ้มครองข้อมูลส่วนบุคคล หรือ PDPA ส่วนข้อมูลเชิงลึก เช่น ที่อยู่ของผู้ป่วยติดเตียง จะใช้เฉพาะในระบบปฏิบัติการของหน่วยงานที่ได้รับอนุญาต เพื่อวางแผนช่วยเหลือในสถานการณ์จริง
ผู้ป่วยติดเตียง คือกลุ่มแรกที่เมืองต้องรู้ว่าอยู่ที่ไหน
เมื่อเกิดน้ำท่วม สิ่งที่กรุงเทพมหานครต้องทำอย่างเร่งด่วนคือระบุตำแหน่งของผู้ป่วยติดเตียง เพราะการอพยพผู้ป่วยกลุ่มนี้มีความซับซ้อนกว่าการเคลื่อนย้ายประชาชนทั่วไป
หากสามารถย้ายผู้ป่วยออกได้ตั้งแต่ช่วงแรก การช่วยเหลือจะทำได้ง่ายกว่า แต่เมื่อระดับน้ำเพิ่มสูง ถนนถูกตัดขาด และรถพยาบาลเข้าไม่ถึง การช่วยเหลือต้องอาศัยการประสานงานหลายรูปแบบ ทั้งรถ GMC เรือ และจุดถ่ายโอนผู้ป่วยมายังถนนหลัก ก่อนนำส่งไปยังโรงพยาบาลหรือพื้นที่ปลอดภัย
ระบบ 1669 และทีมฉุกเฉินทั่วไปไม่สามารถรับภารกิจทุกด้านพร้อมกันได้ จึงจำเป็นต้องมีทีมเฉพาะกิจสำหรับค้นหา เข้าถึง และอพยพกลุ่มเปราะบางโดยตรง
กรุงเทพมหานครยังนำบุคลากรด้านสาธารณสุขระดับปฐมภูมิเข้ามามีบทบาทมากขึ้น เพราะทีมที่ทำงานเยี่ยมบ้านรู้จักผู้ป่วย ผู้สูงอายุ ผู้พิการ เด็กเล็ก และครอบครัวที่ต้องการความช่วยเหลือในพื้นที่ดีกว่าทีมที่เพิ่งเข้ามาระหว่างเกิดเหตุ
แนวทางนี้สะท้อนว่า การช่วยเหลือในภาวะภัยพิบัติไม่ใช่เพียงการมีรถหรือเรือให้เพียงพอ แต่ต้องรู้ด้วยว่าใครรอความช่วยเหลืออยู่ที่ไหน และมีเงื่อนไขเฉพาะใดที่ต้องคำนึงถึง
Single Command ไม่ใช่การมีคนสั่งเพียงคนเดียว
เมื่อหลายหน่วยงานเข้ามาทำงานพร้อมกัน ความท้าทายไม่ได้อยู่เพียงการตั้งศูนย์บัญชาการ แต่อยู่ที่การทำให้คำสั่ง ข้อมูล และการปฏิบัติงานของทุกฝ่ายเชื่อมโยงกันได้จริง
แนวคิด single command ไม่ได้หมายถึงการมีผู้บัญชาการเพียงคนเดียว หรือ single commander แต่หมายถึงการที่ทุกหน่วยงานยอมรับระบบสั่งการเดียวกัน ใช้ข้อมูลชุดเดียวกัน และทำงานไปในทิศทางเดียวกัน
เจ้าหน้าที่ในศูนย์บัญชาการอาจเห็นภาพรวมของกำลังคน เครื่องมือ และทรัพยากรทั้งหมด ขณะที่เจ้าหน้าที่ในพื้นที่เห็นรายละเอียดเฉพาะหน้า เช่น ระดับน้ำที่เปลี่ยนแปลง ถนนที่เข้าถึงไม่ได้ หรือประชาชนที่ยังรอการช่วยเหลือ
ทั้งสองมุมมองต้องเชื่อมต่อกันตลอดเวลา เพราะการตัดสินใจจากส่วนกลางที่ไม่สอดคล้องกับข้อเท็จจริงหน้างานอาจทำให้ทรัพยากรถูกใช้ผิดจุด ขณะเดียวกัน การทำงานหน้างานที่ไม่เชื่อมโยงกับศูนย์กลางก็อาจทำให้เกิดความซ้ำซ้อนและช่องว่างในการช่วยเหลือ
การแจ้งเตือนต้องมีหลายชั้น ไม่ใช่หวังพึ่งช่องทางเดียว
อีกบทเรียนหนึ่งที่ทวิดาชี้ให้เห็นคือ ไม่มีระบบเตือนภัยใดตอบโจทย์ได้ทุกสถานการณ์ ไม่ว่าจะเป็น Cell Broadcast การแจ้งเตือนผ่านโทรศัพท์ ระบบไซเรน หรือการสื่อสารผ่านเจ้าหน้าที่ในพื้นที่ ทุกช่องทางล้วนมีข้อจำกัด
ภัยบางประเภทเกิดขึ้นอย่างรวดเร็วและมีเวลาน้อยในการตัดสินใจ เช่น แผ่นดินไหวหรือสึนามิ ขณะที่น้ำท่วมอาจมีสัญญาณล่วงหน้า แต่ระดับความรุนแรงและพื้นที่ผลกระทบยังเปลี่ยนแปลงได้ตามปริมาณฝน สภาพระบบระบายน้ำ และลักษณะพื้นที่
การรับมือจึงต้องมีทั้งแผนหลัก แผนสำรอง และแผนเผชิญเหตุสำหรับสถานการณ์ที่เปลี่ยนแปลงเกินคาด เมื่อข้อมูลดีและการสื่อสารเชื่อมถึงกัน แผนเหล่านี้จึงจะไม่เป็นเพียงเอกสาร แต่สามารถนำไปใช้ได้จริงในช่วงเวลาที่ทุกนาทีมีความหมาย
แผ่นดินไหว: อพยพไม่ใช่คำตอบเสมอไป
กรุงเทพมหานครเริ่มติดตั้งเครื่องวัดการสั่นสะเทือนในโรงพยาบาลสังกัด เพื่อช่วยประเมินว่าอาคารได้รับผลกระทบจากแผ่นดินไหวในระดับใด และจำเป็นต้องอพยพผู้ป่วยหรือไม่
เรื่องนี้มีความสำคัญอย่างมากในพื้นที่ดูแลผู้ป่วยวิกฤต เพราะการย้ายผู้ป่วยที่ต้องพึ่งพาเครื่องมือช่วยชีวิตไม่ควรเกิดขึ้นโดยอัตโนมัติ หากตัวอาคารยังปลอดภัย การอพยพอาจสร้างความเสี่ยงมากกว่าการอยู่ในพื้นที่เดิม
หากระบบสามารถแจ้งได้ว่าแรงสั่นสะเทือนกำลังเคลื่อนเข้าสู่กรุงเทพฯ ภายในไม่กี่นาที และตัวอาคารประเมินได้ว่าระดับแรงสั่นสะเทือนไม่ถึงขั้นกระทบโครงสร้าง เจ้าหน้าที่จะมีเวลาในการตัดสินใจอย่างเหมาะสมมากขึ้น
ผู้คนมักมองความเสี่ยงจากแผ่นดินไหวในมิติของอาคารถล่ม แต่ความจริงยังมีอันตรายระหว่างการอพยพ เช่น การวิ่งลงบันไดขณะอาคารสั่น การถูกสิ่งของตกหล่น หรือการเคลื่อนย้ายผู้ป่วยในจังหวะที่ไม่ปลอดภัย การเตรียมพร้อมจึงต้องทำให้ประชาชนและเจ้าหน้าที่รู้ว่า สถานการณ์ใดควรอพยพ และสถานการณ์ใดควรหยุด หาที่กำบัง และรอคำแนะนำ
ฝึกให้เกินคู่มือ เพื่อพร้อมรับเหตุที่เกินคาด
เหตุการณ์จริงมักไม่เดินตามคู่มือ การฝึกตามขั้นตอนปฏิบัติงานมาตรฐาน หรือ SOP เพียงอย่างเดียวจึงไม่เพียงพอสำหรับภัยพิบัติที่มีความซับซ้อนและเปลี่ยนแปลงรวดเร็ว
การฝึกในอนาคตควรเพิ่มสถานการณ์แทรก หรือ injection เช่น ฝนตกมากกว่าคาด ระบบระบายน้ำทำงานไม่เต็มประสิทธิภาพ ไฟฟ้าดับ ถนนถูกตัดขาด ศูนย์พักพิงเต็ม หรือระบบสื่อสารขัดข้อง เพื่อให้หน่วยงานต่าง ๆ ได้ฝึกคิด แก้ปัญหา และตัดสินใจภายใต้เงื่อนไขที่ใกล้เคียงกับสถานการณ์จริง
ทุกหน่วยงานยังต้องมีแผนบริหารความต่อเนื่องของภารกิจ ไม่ใช่เพียงแผนช่วยเหลือประชาชน แต่รวมถึงแผนที่จะทำให้องค์กรยังสามารถดำเนินภารกิจหลัก ประสานทรัพยากร และเชื่อมต่อกับหน่วยงานอื่นได้ในภาวะวิกฤต
บทเรียนกทม. ไม่ใช่สูตรสำเร็จของทุกพื้นที่
ทวิดามองว่า บทเรียนสำคัญสำหรับท้องถิ่นอื่นคือ ทุกฝ่ายต้องยอมรับก่อนว่าลักษณะของภัยพิบัติกำลังเปลี่ยนไป เหตุการณ์ที่เคยคิดว่าไม่เกิดขึ้นหรือไม่น่ารุนแรง อาจเกิดขึ้นจริงได้ในอนาคต ทำให้องค์ความรู้และทฤษฎีเดิมต้องได้รับการทบทวน
แต่บทเรียนของกรุงเทพมหานครไม่ควรถูกนำไปใช้กับทุกจังหวัดหรือทุกองค์กรปกครองส่วนท้องถิ่นโดยตรง เช่นเดียวกับที่ระบบของ 76 จังหวัดก็ไม่ควรถูกนำมาใช้กับกรุงเทพมหานครโดยไม่ปรับเปลี่ยน เพราะแต่ละพื้นที่มีโครงสร้างการบริหาร ภูมิประเทศ ทรัพยากร และข้อจำกัดแตกต่างกัน
สิ่งที่ทุกพื้นที่ควรนำไปใช้ร่วมกันคือ การยอมรับข้อบกพร่อง กล้าปรับวิธีทำงานให้ยืดหยุ่น เคารพระบบและแผนงานที่ตกลงร่วมกัน และใช้ประสบการณ์ของบุคลากรควบคู่กับข้อมูลและเทคโนโลยี
เช่นเดียวกับการใช้ปัญญาประดิษฐ์ หรือ AI ซึ่งช่วยประมวลผลข้อมูลจำนวนมากได้อย่างรวดเร็ว แต่การตัดสินใจในภาวะวิกฤตยังต้องอาศัยมนุษย์ที่เข้าใจบริบทของพื้นที่ เข้าใจผู้คน และมองเห็นผลกระทบที่ตัวเลขอาจยังบอกไม่ได้
วิกฤตน้ำท่วมปี 2569 จึงไม่ใช่เพียงเหตุการณ์ที่บอกว่ากรุงเทพฯ มีข้อจำกัดมากเพียงใด แต่เป็นสัญญาณว่าเมืองต้องเริ่มเตรียมพร้อมสำหรับสถานการณ์ที่อาจเกินกว่าคู่มือเดิม แบบจำลองเดิม และระบบการทำงานแบบเดิมจะรองรับได้
บทความที่เกี่ยวข้อง:




