ช่วงการแพร่ระบาดครั้งใหญ่ของโควิด-19 ส่งผลให้รูปแบบการทำงานเปลี่ยนแปลงไปอย่างมีนัยสำคัญ ทั้งในด้านลักษณะงาน รูปแบบการจ้างงาน และการประกอบอาชีพ โดยไม่ได้ส่งผลเฉพาะแรงงานนอกระบบเท่านั้น แต่ยังรวมถึงแรงงานในระบบด้วย ขณะเดียวกันการเปลี่ยนแปลงนี้ยังทำให้เห็นว่าระบบสวัสดิการและการคุ้มครองแรงงานก็ต้องปรับให้ทันกับรูปแบบการทำงานที่เปลี่ยนไป
งาน BOT Symposium 2026 “From Informality to Opportunity ปลดล็อกศักยภาพเศรษฐกิจนอกระบบไทย” สถาบันวิจัยเศรษฐกิจป๋วย อึ๊งภากรณ์ ได้นำเสนอรายงานวิจัยเรื่อง “แรงงานนอกระบบไทยหลังโควิด 19: งานที่เปลี่ยนไปกับโจทย์ใหม่ของการคุ้มครองแรงงาน” ชี้ให้เห็นว่า แรงงานนอกระบบในประเทศไทยมีรูปแบบการทำงานหลากหลายมากขึ้น หลังโควิด-19 ซึ่งเป็นทั้งโอกาสและความท้าทาย เพราะแม้ความยืดหยุ่นในการทำงานและความก้าวหน้าทางเทคโนโลยีจะช่วยเปิดโอกาสในการประกอบอาชีพและสร้างรายได้ แต่ก็มาพร้อมกับความเสี่ยง
แรงงาน 2 ใน 3 ของทั้งประเทศ ‘อยู่นอกระบบ’
ผู้วิจัยได้ยกข้อมูลการสำรวจแรงงานนอกระบบของสำนักงานสถิติแห่งชาติ พบว่า ก่อนเกิดวิกฤตโควิด-19 ในปี 2562 แรงงานนอกระบบมีสัดส่วนคิดเป็น 69.7% ของการจ้างงานทั้งหมด ก่อนจะลดลงเหลือ 65.4% ในปี 2567 แต่แรงงานเกือบสองในสามของประเทศยังคงทำงานนอกระบบ สะท้อนว่าการจ้างงานนอกระบบยังเป็นองค์ประกอบสำคัญของโครงสร้างตลาดแรงงานไทย
นอกจากนี้ แรงงานนอกระบบไม่ได้มีเพียงรูปแบบดั้งเดิม อย่างเกษตรกรหรือผู้ค้าหาบเร่แผงลอย แต่ยังมีแรงงานรูปแบบใหม่ เช่น ผู้ประกอบอาชีพอิสระ ผู้ทำงานผ่านแพลตฟอร์มดิจิทัล และผู้ผลิตเนื้อหาออนไลน์ เป็นต้น
ในช่วงวิกฤตโควิด-19 ระหว่างปี 2562 – 2564 จำนวนงานนอกระบบทั่วประเทศลดลงประมาณ 1.15 ล้านงาน โดยกรุงเทพมหานคร ลดลง 114,000 งาน และในเขตเมืองอื่น ๆ ลดลง 590,000 งาน ส่วนหนึ่งอาจเป็นผลกระทบจากมาตรการจำกัดการเดินทางและการปิดสถานที่ ซึ่งทำให้งานนอกระบบหลายประเภทที่ต้องอาศัยการเดินทาง การพบปะลูกค้า การค้าขายในตลาด และการใช้พื้นที่สาธารณะ ต้องหยุดชะงักลง
ขณะเดียวกัน วิกฤตโควิด-19 ยังส่งผลกระทบแตกต่างกันตามลักษณะของแรงงานและประเภทของงานที่ทำ โดยพบว่าแรงงานในภาคที่มีความเสี่ยงสูง ผู้ที่ไม่สามารถทำงานจากที่บ้านได้ แรงงานที่มีการศึกษาน้อย และแรงงานผู้หญิง จะได้รับผลกระทบจากวิกฤตสูงกว่ากลุ่มอื่น ขณะเดียวกัน การมีบุตรยังสัมพันธ์กับค่าจ้างที่ลดลง โดยความสัมพันธ์ดังกล่าวเด่นชัดกว่าในกลุ่มแรงงานผู้หญิง สะท้อนว่าลักษณะของงานและความยืดหยุ่นในการทำงานมีบทบาทต่อความสามารถของแรงงานในการรับมือกับวิกฤต
วิกฤตโควิดดันแรงงานไรเดอร์โต 48.7%

อย่างไรก็ตาม การจ้างงานในบางอาชีพกลับเพิ่มขึ้นในช่วงวิกฤต-19 โดยพบว่า ปี 2562 – 2567 จำนวนคนขับรถจักรยานยนต์เพิ่มขึ้นถึง 48.7% สอดคล้องกับการขยายตัวของบริการจัดส่งและการทำงานผ่านแพลตฟอร์ม ขณะที่ลูกจ้างทำงานบ้านและผู้ค้าในตลาดก็มีจำนวนเพิ่มขึ้นเช่นกัน ขณะที่ในทางตรงกันข้าม ผู้รับงานไปทำที่บ้านและผู้ค้าหาบเร่แผงลอยกลับมีจำนวนลดลง
ความแตกต่างเหล่านี้บ่งชี้ให้เห็นว่า แม้สัดส่วนแรงงานนอกระบบโดยรวมจะลดลง แต่การจ้างงานในแต่ละอาชีพกลับเปลี่ยนแปลงไปในทิศทางที่แตกต่างกัน
คนเลือกทำงานนอกระบบมีเหตุผลแตกต่างกัน
เหตุผลของการทำงานนอกระบบอาจแตกต่างกันระหว่างแรงงานแต่ละกลุ่ม โดยกลุ่มแรก คือ แรงงานที่มีข้อจำกัดในการเข้าถึงงานในระบบ เช่น ข้อจำกัดด้านทักษะ การศึกษา หรือโอกาสในการจ้างงาน กลุ่มที่สอง คือ แรงงานที่ให้ความสำคัญกับความเป็นอิสระและความยืดหยุ่นในการทำงาน และมองว่าประโยชน์จากการเข้าสู่งานในระบบไม่คุ้มกับต้นทุนและข้อจำกัดที่เพิ่มขึ้น ขณะที่แรงงานบางกลุ่มอาจมีทั้งความต้องการและข้อจำกัดควบคู่กัน เช่น แรงงานหญิงบางส่วนอาจทำงานนอกระบบเพื่อให้สามารถดูแลบุตรหรือสมาชิกในครัวเรือนควบคู่กับการหารายได้
ทั้งนี้งานนอกระบบให้ความยืดหยุ่นที่เหมาะสมกับภาระการดูแลครอบครัวของผู้หญิง แต่ความยืดหยุ่นดังกล่าวอาจสะท้อนข้อจำกัดในการเข้าถึงงานในระบบที่มีความมั่นคงและมีเวลาทำงานสอดคล้องกับความรับผิดชอบในครัวเรือน
ข้อสังเกตสำคัญอีกประการหนึ่งเกี่ยวกับแรงงานภายหลังวิกฤตโควิด-19 คือ แรงงานส่วนใหญ่ไม่ได้มีสถานะเป็น “ลูกจ้าง” ตามรูปแบบการจ้างงานแบบดั้งเดิม โดยใน 4 จาก 5 กลุ่มอาชีพที่ศึกษา ได้แก่ ผู้รับงานไปทำที่บ้าน ผู้ค้าในตลาด คนขับรถจักรยานยนต์ และผู้ค้าหาบเร่แผงลอย ประกอบอาชีพอิสระโดยไม่มีลูกจ้าง คิดเป็นสัดส่วนประมาณ 65 – 82% ของแรงงานแต่ละกลุ่มในปี 2567 ขณะที่ลูกจ้างทำงานบ้านมีลักษณะแตกต่างออกไป โดยประมาณ 95% มีสถานะเป็นลูกจ้าง
งานอิสระยืดหยุ่น แต่ชั่วโมงทำงานยังสูง รายได้ต่างตามอาชีพ
ผู้วิจัยชี้ให้เห็นถึงข้อดูของอาชีพอิสระ คือ ความยืดหยุ่นและอิสระในการจัดการงาน โดยสามารถกำหนดเวลาทำงานและปรับรูปแบบการทำงานให้สอดคล้องกับการดำเนินชีวิตและภาระความรับผิดชอบอื่น ๆ ได้มากกว่างานที่มีเวลาและสถานที่ทำงานที่แน่นอน ขณะเดียวกันยังให้ผลตอบแทนที่ดีอีกด้วย
กราฟแสดงรายได้เฉลี่ยต่อชั่วโมงของแรงงาน ปี 2567

แต่ความยืดหยุ่นในการทำงานนี้ไม่ได้หมายความว่าแรงงานจะมีชั่วโมงการทำงานน้อยลงเสมอไป งานศึกษา พบว่า ในปี 2567 แรงงานในกรุงเทพมหานคร ส่วนใหญ่ ทำงานอย่างน้อย 40 ชั่วโมงต่อสัปดาห์ สะท้อนว่า แม้แรงงานบางกลุ่มจะมีอิสระในการจัดสรรเวลาทำงานมากขึ้น แต่ยังคงมีชั่วโมงการทำงานอยู่ในระดับสูง
นอกจากนี้ รายได้ต่อชั่วโมงยังแตกต่างกันอย่างมากระหว่างกลุ่มอาชีพ โดยลูกจ้างทำงานบ้านมีรายได้เฉลี่ยเพียง 49.6 บาทต่อชั่วโมง และคนขับรถจักรยานยนต์มีรายได้เฉลี่ย 76.7 บาทต่อชั่วโมง ซึ่งต่ำกว่าค่าเฉลี่ยของแรงงานทั่วประเทศที่ 87.3 บาทต่อชั่วโมง ขณะที่ผู้รับงานไปทำที่บ้าน ผู้ค้าในตลาด และผู้ค้าหาบเร่แผงลอยกลับมีรายได้เฉลี่ยสูงกว่า 110 บาทต่อชั่วโมง ซึ่งสูงกว่าค่าเฉลี่ยของแรงงานทั่วประเทศ แสดงให้เห็นว่าการทำงานนอกระบบไม่ได้หมายถึงการมีรายได้ต่ำเสมอไปแต่ขึ้นอยู่กับประเภทของงานด้วย
งานอิสระรายได้ดี แต่ไร้หลักประกันเมื่อเกิดความเสี่ยง
อย่างไรก็ตาม รายได้ต่อชั่วโมงที่สูงไม่ได้หมายถึงความมั่นคงทางเศรษฐกิจที่สูงตามไปด้วย เนื่องจากตัวเลขดังกล่าวยังไม่สะท้อนความผันผวนของรายได้และต้นทุนในการประกอบอาชีพ เพราะแม้ผู้ประกอบอาชีพอิสระจะมีความยืดหยุ่นในการกำหนดเวลาทำงาน แต่ก็ไม่สามารถควบคุมจำนวนลูกค้า ราคา ความต้องการของตลาด หรือเงื่อนไขของผู้ว่าจ้างและแพลตฟอร์มได้ทั้งหมด ความยืดหยุ่นจึงอาจมาพร้อมกับภาระในการรับความเสี่ยงทางเศรษฐกิจที่มากขึ้น โดยเฉพาะเมื่อแรงงานอาจไม่มีสิทธิในการลาป่วยหรือขาดความคุ้มครองเมื่อเกิดเหตุไม่คาดคิด
ความปลอดภัยในการทำงานเป็นอีกหนึ่งความเสี่ยงที่แรงงานนอกระบบต้องเผชิญ โดยงานศึกษาพบว่า แรงงานในกรุงเทพมหานคร 5.1% ประสบกับสภาพการทำงานที่ไม่ปลอดภัย ขณะที่สัดส่วนดังกล่าวเพิ่มเป็น 7.7% ในกลุ่มคนขับรถจักรยานยนต์ และสูงถึง 12.2% ในกลุ่มผู้หญิงขับรถจักรยานยนต์
แรงงานนอกระบบส่วนใหญ่ประกอบอาชีพที่ใช้ทักษะระดับต่ำถึงปานกลาง ซึ่งมักมีข้อจำกัดด้านความปลอดภัยและต้องทำงานเป็นเวลานาน ขณะเดียวกัน การรวมกลุ่มเพื่อเจรจาต่อรองและผลักดันให้เกิดสภาพการทำงานที่ดีขึ้นยังทำได้ยาก เนื่องจากแรงงานกระจายตัวอยู่ในพื้นที่ต่าง ๆ
งานนอกระบบช่วยผู้หญิงทำงาน แต่ยังเหลื่อมล้ำ
งานนอกระบบเป็นปัจจัยสำคัญที่ช่วยให้ผู้หญิงสามารถหารายได้ควบคู่กับภาระการดูแลครอบครัว โดยผลการศึกษาพบว่า สัดส่วนผู้หญิงที่ทำงานนอกระบบเพิ่มขึ้นตามอายุ จาก 30% ในกลุ่มอายุ 15–24 ปี เป็นเกือบ 50% ในกลุ่มอายุ 45–54 ปี สะท้อนว่างานนอกระบบเป็นทางเลือกที่ช่วยให้ผู้หญิงจัดสรรเวลาระหว่างการทำงานกับความรับผิดชอบในครัวเรือนได้มากขึ้น อย่างไรก็ตาม ความยืดหยุ่นดังกล่าวไม่ได้หมายความว่าผู้หญิงจะมีโอกาสทางเศรษฐกิจเท่าเทียมกับผู้ชาย โดยในช่วงปี 2560–2564 ช่องว่างค่าจ้างระหว่างชายและหญิงในกลุ่มวัยทำงานหลักอยู่ที่ประมาณ 4% สำหรับแรงงานในระบบ และสูงถึง 10% สำหรับแรงงานนอกระบบ
นอกจากนี้ ภาระการมีบุตรยังมีความสัมพันธ์กับรายได้และชั่วโมงการทำงานของผู้หญิงที่ลดลง โดยการมีบุตรอายุต่ำกว่า 15 ปีสัมพันธ์กับค่าจ้างที่ลดลง ซึ่งเห็นความสัมพันธ์ชัดเจนในกลุ่มผู้หญิง โดยเฉพาะผู้ที่มีบุตรเล็ก ขณะที่ในช่วงวิกฤตโควิด-19 แรงงานที่มีบุตรลดชั่วโมงการทำงานมากกว่าผู้ที่ไม่มีบุตร และแม่ลดชั่วโมงทำงานมากกว่าพ่อ
ข้อมูลดังกล่าวสะท้อนว่า ภาระการดูแลครอบครัวไม่ได้มีผลเพียงต่อการเลือกรูปแบบการทำงาน แต่ยังสัมพันธ์กับโอกาสในการทำงานและรายได้ของผู้หญิงด้วย งานนอกระบบจึงเป็นทั้งทางเลือกและข้อจำกัดในเวลาเดียวกัน แม้ความยืดหยุ่นจะช่วยให้ผู้หญิงหารายได้ควบคู่กับการดูแลครอบครัวได้ แต่การเลือกทำงานในลักษณะนี้อาจสะท้อนข้อจำกัดในการเข้าถึงงานในระบบที่มีความมั่นคง รวมถึงบริการดูแลเด็กที่ยังไม่สอดคล้องกับความรับผิดชอบในครัวเรือน ดังนั้นความยืดหยุ่นในการทำงานเพียงอย่างเดียวจึงอาจไม่เพียงพอที่จะลดความเหลื่อมล้ำทางเศรษฐกิจระหว่างผู้หญิงและผู้ชาย
แรงงานหญิงนอกระบบ เข้าถึงโอกาสจากเทคโนโลยีได้จำกัด
การขยายตัวของเทคโนโลยีดิจิทัลและการค้าขายออนไลน์ช่วยเปิดโอกาสให้แรงงานประกอบอาชีพและสร้างรายได้ได้อย่างยืดหยุ่นมากขึ้น ทั้งด้านเวลาและสถานที่ อย่างไรก็ตาม โอกาสจากเศรษฐกิจดิจิทัลไม่ได้กระจายไปถึงแรงงานทุกกลุ่มอย่างเท่าเทียมกัน โดยเฉพาะแรงงานหญิงนอกระบบที่ยังมีข้อจำกัดในการเข้าถึงและใช้ประโยชน์จากเทคโนโลยี
งานศึกษาพบว่า ผู้หญิงที่ทำงานในระบบมีสัดส่วนการใช้อินเทอร์เน็ตสูงถึง 88.8% ขณะที่ผู้หญิงที่ทำงานนอกระบบมีสัดส่วนเพียง 69% นอกจากนี้ การใช้อินเทอร์เน็ตในกลุ่มแรงงานหญิงนอกระบบยังลดลงตามอายุที่เพิ่มขึ้น สะท้อนว่าผู้หญิงนอกระบบที่มีอายุมากอาจเผชิญข้อจำกัดในการเข้าถึงเทคโนโลยีมากกว่ากลุ่มอื่น
อย่างไรก็ตาม การเข้าถึงอินเทอร์เน็ตเพียงอย่างเดียวไม่ได้รับประกันว่าแรงงานจะสามารถนำเทคโนโลยีมาใช้สร้างรายได้ได้อย่างเต็มที่ เพราะยังขึ้นอยู่กับทักษะและความพร้อมด้านอื่น ๆ ด้วย โดยงานศึกษาพบว่า ผู้หญิงที่จบการศึกษาระดับมหาวิทยาลัยมีโอกาสประกอบธุรกิจออนไลน์มากกว่าผู้ที่จบการศึกษาระดับประถมศึกษา เช่นเดียวกับผู้ที่มีอุปกรณ์ดิจิทัลและใช้คอมพิวเตอร์ ซึ่งมีโอกาสประกอบธุรกิจออนไลน์สูงขึ้น ขณะที่ผู้หญิงที่ว่างงานหรือมีบุตรจำนวนมากมีแนวโน้มประกอบธุรกิจออนไลน์น้อยกว่า
ข้อมูลนี้สะท้อนว่า แม้เศรษฐกิจดิจิทัลจะเปิดช่องทางใหม่ในการประกอบอาชีพและสร้างรายได้ แต่แรงงานหญิงยังมีโอกาสเข้าถึงประโยชน์จากเทคโนโลยีไม่เท่ากัน โดยขึ้นอยู่กับการศึกษา ทักษะ ความพร้อมด้านอุปกรณ์ดิจิทัล และภาระความรับผิดชอบในครอบครัว
แรงงานต่างอาชีพ ความเสี่ยงต่างกัน ความคุ้มครองต้องปรับตาม
ผู้วิจัยได้สรุปว่า การเปลี่ยนแปลงของตลาดแรงงานไทยหลังวิกฤตโควิด-19 บ่งชี้ให้เห็นว่า ความท้าทายของแรงงานนอกระบบไม่ได้อยู่เพียงที่จำนวนหรือสัดส่วนการจ้างงาน แต่ยังรวมถึงรูปแบบของงานที่เปลี่ยนไป แม้งานบางประเภทจะหดตัว แต่งานบางประเภทกลับขยายตัวอย่างรวดเร็ว
ขณะเดียวกัน ความยืดหยุ่นของงานนอกระบบก็อาจมาพร้อมกับความเปราะบาง ทั้งรายได้ที่ไม่แน่นอน ชั่วโมงทำงานที่ยาวนาน ข้อจำกัดด้านอำนาจต่อรอง และความเสี่ยงด้านสุขภาพและความปลอดภัย ความหลากหลายดังกล่าวทำให้การออกแบบระบบสวัสดิการและการคุ้มครองแรงงานนอกระบบไม่สามารถใช้แนวทางเดียวกันกับทุกกลุ่มได้ แต่ควรคำนึงถึงความแตกต่างด้านอาชีพ พื้นที่ สถานะการทำงาน และข้อจำกัดในการประกอบอาชีพ
ดังนั้น ผู้วิจัยจึงเสนอว่า แรงงานทุกคนควรเข้าถึงหลักประกันพื้นฐานได้อย่างต่อเนื่อง ขณะที่ความคุ้มครองเพิ่มเติมควรสอดคล้องกับความเสี่ยงและความต้องการเฉพาะของแต่ละกลุ่ม
- คนขับรถจักรยานยนต์และแรงงานแพลตฟอร์ม โอกาสในการสร้างรายได้มาพร้อมกับความเสี่ยงด้านอุบัติเหตุ ความผันผวนของรายได้ และข้อจำกัดด้านอำนาจต่อรองกับผู้ประกอบการแพลตฟอร์ม นโยบายจึงควรให้ความสำคัญกับการขยายความคุ้มครองอุบัติเหตุจากการทำงาน การชดเชยรายได้ระหว่างหยุดงานจากการบาดเจ็บและการสร้างกลไกให้ผู้ประกอบการแพลตฟอร์มมีส่วนร่วมรับผิดชอบต่อความเสี่ยงจากการทำงาน
- ลูกจ้างทำงานบ้าน ยังเผชิญข้อจำกัดด้านรายได้และความคุ้มครอง นโยบายควรมุ่งยกระดับสิทธิขั้นพื้นฐาน เช่น ค่าตอบแทนและเงื่อนไขการจ้างงานที่ชัดเจน สิทธิในการพักผ่อนและลาป่วย รวมถึงการเข้าถึงประกันสังคมที่เหมาะสมกับลักษณะการจ้างงาน
- ผู้ค้าในตลาดและผู้ค้าหาบเร่แผงลอย แม้จะมีรายได้ต่อชั่วโมงค่อนข้างสูง แต่ก็ประสบกับความไม่แน่นอนของรายได้ ต้นทุนและข้อจำกัดด้านพื้นที่ค้าขาย นโยบายจึงควรปรับระบบเงินสมทบให้ยืดหยุ่นตามรายได้และลดอุปสรรคในการใช้พื้นที่ประกอบอาชีพ
- ผู้รับงานไปทำที่บ้าน ซึ่งมีความไม่แน่นอนของปริมาณงานและข้อจำกัดด้านอำนาจต่อรองกับผู้ว่าจ้าง นโยบายควรมุ่งส่งเสริมความโปร่งใสของเงื่อนไขการรับงานและค่าตอบแทน พัฒนาช่องทางร้องเรียนและกลไกการรวมกลุ่ม รวมถึงส่งเสริมการพัฒนาทักษะด้านการบริหารธุรกิจ การตลาด การจัดการการเงิน การเข้าถึงแหล่งทุนเพื่อเพิ่มศักยภาพและความมั่นคงในการประกอบอาชีพ
นอกจากนี้การออกแบบระบบสวัสดิการและการคุ้มครองยังควรคำนึงถึงเพศและช่วงชีวิต โดยเฉพาะแรงงานหญิงที่ต้องทำงานหารายได้ควบคู่กับภาระการดูแลครอบครัว แม้ความยืดหยุ่นของงานนอกระบบจะช่วยให้ผู้หญิงสามารถทำงานควบคู่กับความรับผิดชอบในครอบครัวได้ แต่การเข้าถึงบริการดูแลเด็ก สิทธิประโยชน์ระหว่างตั้งครรภ์และลาคลอด รวมถึงหลักประกันรายได้ในช่วงที่ไม่สามารถทำงานได้ ก็มีความสำคัญเช่นเดียวกัน
ขณะเดียวกัน ควรส่งเสริมทักษะดิจิทัลและการเข้าถึงอุปกรณ์ที่จำเป็นจึงเป็นอีกแนวทางหนึ่งที่จะช่วยให้แรงงานนอกระบบได้รับประโยชน์จากโอกาสทางเศรษฐกิจรูปแบบใหม่อย่างทั่วถึงมากขึ้น
“เมื่อแรงงานเกือบสองในสามของประเทศยังคงทำงานนอกระบบ การผลักดันให้แรงงานเข้าสู่งานในระบบแบบเดิมอาจไม่ใช่เป้าหมายเพียงอย่างเดียวของนโยบายแรงงาน สิ่งสำคัญคือการออกแบบระบบสวัสดิการและการคุ้มครองให้สอดคล้องกับความเป็นจริงของการทำงานที่หลากหลาย โดยมุ่งยกระดับคุณภาพชีวิตและความมั่นคงทางเศรษฐกิจของแรงงาน ทั้งในด้านรายได้ ความปลอดภัยในการทำงาน สิทธิและอำนาจต่อรอง ตลอดจนการเข้าถึงความคุ้มครองอย่างต่อเนื่องแม้รูปแบบการทำงานจะเปลี่ยนแปลงไป”
บทความที่เกี่ยวข้อง:




