การส่งเสริมพลังงานสะอาดและการติดตั้งโซลาร์เซลล์บนหลังคาบ้านเรือน ทำให้มาตรฐานความปลอดภัยของอุปกรณ์เป็นประเด็นสำคัญที่ผู้บริโภคต้องพิจารณาควบคู่กับความคุ้มค่าในการลงทุน สำนักงานมาตรฐานผลิตภัณฑ์อุตสาหกรรม (สมอ.) จึงยกระดับมาตรฐานด้านความปลอดภัยของแผงเซลล์แสงอาทิตย์จากมาตรฐานภาคสมัครใจเป็นมาตรฐานบังคับ
นอกจากนี้ยังวางระบบอนุญาต ตรวจติดตาม และเปิดเผยข้อมูลให้ประชาชนตรวจสอบได้ โดยย้ำว่า ความปลอดภัยไม่ได้ขึ้นอยู่กับแผงโซลาร์เซลล์เพียงอย่างเดียว แต่ต้องครอบคลุมอุปกรณ์ประกอบและคุณภาพการติดตั้งด้วย

พงษ์ศิริ วรรณศรี รองเลขาธิการ สมอ. และบวรวิทย์ อัครจันทโชติ ผู้อำนวยการกองตรวจการมาตรฐาน สมอ. ชี้แจงว่า เดิมมาตรฐานแผงเซลล์แสงอาทิตย์แบ่งเป็น 2 ด้าน ได้แก่ มาตรฐานสมรรถนะและมาตรฐานความปลอดภัย ซึ่งเป็นมาตรฐานภาคสมัครใจ ผู้ประกอบการสามารถยื่นขอแสดงเครื่องหมายมาตรฐานได้โดยยังไม่มีข้อบังคับให้ต้องดำเนินการ
อย่างไรก็ตาม เพื่อรองรับนโยบายเปลี่ยนผ่านสู่พลังงานสะอาดและการส่งเสริมโครงการติดตั้งโซลาร์เซลล์ในภาคประชาชน สมอ. ได้ยกระดับมาตรฐานด้านความปลอดภัยเป็นมาตรฐานบังคับ โดยกำหนดให้มีผลตั้งแต่วันที่ 30 ตุลาคม 2569
มาตรฐานดังกล่าวอ้างอิงมาตรฐานสากลของ IEC ซึ่งเป็นองค์กรระหว่างประเทศด้านมาตรฐานทางไฟฟ้าและอิเล็กทรอนิกส์ ครอบคลุมการป้องกันอันตรายจากไฟฟ้าดูด ความเสี่ยงจากเพลิงไหม้ และความแข็งแรงทนทานทางกล เพื่อให้แผงโซลาร์เซลล์ทนต่อสภาพแวดล้อมและแรงกระทำต่าง ๆ ได้ตามเกณฑ์ที่กำหนด
เมื่อมาตรฐานมีผลบังคับใช้ ผู้ผลิตในประเทศและผู้นำเข้าต้องได้รับใบอนุญาตจาก สมอ. ตามกฎหมาย ขณะที่ผู้จำหน่ายต้องเลือกจำหน่ายเฉพาะผลิตภัณฑ์ที่เป็นไปตามมาตรฐานบังคับ เพื่อคุ้มครองความปลอดภัยของผู้บริโภคและผู้ใช้งาน

284 ผู้ประกอบการ ได้รับรองมาตรฐาน โซลาร์เซลล์
สำหรับความคืบหน้าการขออนุญาต สมอ. ระบุว่า ผู้ผลิตแผงโซลาร์เซลล์ในประเทศที่เคยได้รับใบอนุญาตแสดงเครื่องหมายมาตรฐานภาคสมัครใจมีประมาณ 5 ราย และทั้ง 5 รายได้ยื่นขออนุญาตใหม่เพื่อเข้าสู่มาตรฐานบังคับแล้ว
อย่างไรก็ตาม ตัวเลขนี้ไม่ใช่จำนวนโรงงานผลิตแผงโซลาร์เซลล์ทั้งหมดในประเทศไทย เนื่องจากยังมีผู้ผลิตที่ไม่ได้ยื่นขอเครื่องหมายมาตรฐานกับ สมอ. โดยบางรายอาจผลิตเพื่อส่งออกทั้งหมด และปฏิบัติตามมาตรฐานของประเทศปลายทางหรือข้อกำหนดของลูกค้า ทำให้ สมอ. ยังไม่มีข้อมูลจำนวนโรงงานผลิตในประเทศที่ครบถ้วนทั้งหมด
ในส่วนของการเตรียมความพร้อม สมอ. จัดสัมมนาชี้แจงมาตรฐานแผงโซลาร์เซลล์ 3 ครั้ง และชี้แจงมาตรฐานอุปกรณ์ที่เกี่ยวข้องอีก 7 มาตรฐาน รวมการจัดสัมมนาทั้งสิ้น 4 ครั้ง มีผู้ประกอบการและผู้เกี่ยวข้องเข้าร่วมกว่า 2,000 ราย ครอบคลุมผู้นำเข้า ผู้ติดตั้ง และธุรกิจที่เกี่ยวข้อง พร้อมเปิดให้ยื่นคำขออนุญาตล่วงหน้าก่อนวันที่มาตรฐานมีผลบังคับใช้
ตามข้อมูลที่เปิดเผย กองควบคุมมาตรฐานได้อนุมัติใบอนุญาตแล้ว 284 ใบอนุญาต โดยจำนวนดังกล่าวนับเป็นใบอนุญาต ไม่ใช่จำนวนบริษัท เนื่องจากผู้ประกอบการหนึ่งรายอาจได้รับใบอนุญาตมากกว่าหนึ่งใบ
ส่วนร้านค้าหรือผู้ประกอบการที่ซื้อแผงโซลาร์เซลล์จากผู้นำเข้าที่ได้รับอนุญาตแล้วไปจำหน่ายต่อหรือติดตั้งให้ลูกค้า ไม่จำเป็นต้องขอใบอนุญาตนำเข้าเพิ่มเติม หากไม่ได้เป็นผู้นำสินค้าเข้าประเทศโดยตรง แต่ต้องตรวจสอบให้มั่นใจว่าสินค้าที่จัดซื้อมาจากผู้ได้รับอนุญาตอย่างถูกต้อง และเป็นผลิตภัณฑ์ที่ผ่านมาตรฐานบังคับ
เช็กมาตรฐานก่อนตัดสินใจติดตั้งโซลาร์เซลล์
เพื่อให้ประชาชนตรวจสอบแหล่งที่มาของสินค้าได้ สมอ. นำข้อมูลใบอนุญาตที่ผ่านการอนุมัติและชำระค่าธรรมเนียมเรียบร้อยแล้วเผยแพร่ผ่านเว็บไซต์ ในเมนู “คู่มือผู้ซื้อ” โดยแบ่งข้อมูลออกเป็น 3 ส่วนหลัก
- ส่วนแรก คือข้อมูลทั่วไปของใบอนุญาต เช่น ชื่อและเลขที่มาตรฐาน ประเภทผลิตภัณฑ์ เลขที่ใบอนุญาต ชื่อผู้ประกอบการ และสถานที่ตั้ง เพื่อให้ผู้ซื้อยืนยันได้ว่าบริษัทและผลิตภัณฑ์ที่สนใจได้รับอนุญาตจริง
- ส่วนที่สองคือรายละเอียดผลิตภัณฑ์ เช่น ประเภทของเซลล์และกำลังไฟฟ้าของแผง เพื่อใช้ตรวจสอบว่าสินค้าที่จำหน่ายตรงกับรายการที่ได้รับอนุญาตหรือไม่
- ส่วนที่สามคือประวัติการเปลี่ยนแปลงใบอนุญาต ทั้งการเปลี่ยนสถานที่ตั้งสำนักงานหรือโรงงาน การเปลี่ยนรายการผลิตภัณฑ์ การยกเลิกการผลิต และการเปลี่ยนแปลงข้อมูลอื่น ๆ ซึ่งช่วยให้ติดตามสถานะใบอนุญาตได้อย่างต่อเนื่อง และเป็นฐานข้อมูลสำหรับเจ้าหน้าที่ในการกำกับดูแล
นอกจากตรวจสอบผ่านเว็บไซต์แล้ว ผู้บริโภคควรตรวจเครื่องหมาย มอก. หมายเลขมาตรฐาน ฉลาก และ QR Code บนผลิตภัณฑ์ตามข้อกำหนด โดยข้อมูลที่ปรากฏหลังสแกนต้องตรงกับผลิตภัณฑ์ ผู้ได้รับอนุญาต และข้อมูลที่เผยแพร่ในระบบของ สมอ. เพื่อป้องกันการแอบอ้างเครื่องหมายหรือใบอนุญาตของผู้ประกอบการรายอื่น

ได้ใบอนุญาตแล้วยังต้องผ่านการตรวจติดตาม
สมอ. ย้ำว่า การได้รับใบอนุญาตเป็นเพียงจุดเริ่มต้นของการกำกับดูแล ผู้ประกอบการยังต้องรักษาคุณภาพผลิตภัณฑ์และปฏิบัติตามเงื่อนไขอย่างต่อเนื่อง
หลักเกณฑ์การขออนุญาตแผงเซลล์แสงอาทิตย์มี 3 รูปแบบ ได้แก่ การแสดงใบรับรองผลิตภัณฑ์พร้อมรายงานผลการทดสอบตามมาตรฐาน IEC การตรวจประเมินโรงงานควบคู่กับรายงานผลการทดสอบ และการขึ้นทะเบียนโรงงานพร้อมรายงานผลการทดสอบ โดยแต่ละรูปแบบต้องเป็นไปตามเงื่อนไขที่กำหนด
หลังออกใบอนุญาต สมอ. จะติดตามข้อมูลการนำเข้าผ่านระบบ National Single Window หรือ NSW ซึ่งเชื่อมโยงข้อมูลระหว่างหน่วยงานภาครัฐและศุลกากร ทำให้ตรวจสอบปริมาณสินค้า จำนวนตู้คอนเทนเนอร์ จำนวนล็อต และความถี่ในการนำเข้าได้ ข้อมูลเหล่านี้จะใช้ประกอบการประเมินความเสี่ยงและกำหนดความเข้มงวดในการตรวจติดตาม
หากมีข้อร้องเรียนว่าสินค้าที่ได้รับอนุญาตไม่ได้มาตรฐานหรือมีปัญหาด้านคุณภาพ กองตรวจการมาตรฐานจะตรวจสอบข้อเท็จจริง โดยมุ่งพิจารณาว่าตัวผลิตภัณฑ์เป็นไปตามมาตรฐานหรือไม่ ส่วนปัญหาจากกระบวนการติดตั้งอยู่นอกเหนือขอบเขตอำนาจหน้าที่โดยตรงของ สมอ.
ขณะเดียวกัน สมอ. ยังประสานความร่วมมือกับแพลตฟอร์มอีคอมเมิร์ซ เช่น Shopee และ Lazada เพื่อตรวจสอบสินค้าที่อาจไม่ได้มาตรฐาน แสดงเครื่องหมาย มอก. ไม่ถูกต้อง แอบอ้างใบอนุญาต หรือใช้ข้อมูลใบอนุญาตปลอม หากพบความผิดปกติจะตรวจสอบและประสานดำเนินการตามความเหมาะสม รวมถึงการระงับจำหน่ายหรือนำรายการสินค้าออกจากแพลตฟอร์ม ซึ่งเป็นแนวทางที่ใช้กับผลิตภัณฑ์ประเภทอื่นมาแล้ว และจะนำมาใช้กำกับดูแลแผงโซลาร์เซลล์ด้วย

เร่งมาตรฐานอุปกรณ์ประกอบให้ครอบคลุมทั้งระบบ
แม้แผงโซลาร์เซลล์เป็นองค์ประกอบหลักของระบบผลิตไฟฟ้าพลังงานแสงอาทิตย์ แต่ยังต้องทำงานร่วมกับอุปกรณ์อีกหลายประเภท หากส่วนใดไม่ได้มาตรฐานหรือเลือกใช้ไม่เหมาะสม ก็อาจกระทบความปลอดภัยของระบบโดยรวม
สมอ. จึงเร่งดำเนินการด้านมาตรฐานของอุปกรณ์ประกอบ 5 กลุ่ม ได้แก่ สายไฟสำหรับระบบโซลาร์เซลล์หรือ PV Cable ชุดเบรกเกอร์ อุปกรณ์ป้องกันแรงดันไฟฟ้ากระชาก อินเวอร์เตอร์ และแบตเตอรี่ ซึ่งมีมาตรฐานทั่วไปอยู่แล้ว โดยมีแนวทางยกระดับการกำกับดูแลให้เข้มงวดขึ้นตามความเหมาะสม
นอกจากนี้ ยังอยู่ระหว่างจัดทำมาตรฐานสำหรับอุปกรณ์อีก 2 ประเภทที่เดิมยังไม่มีมาตรฐานรองรับ ได้แก่ คอนเน็กเตอร์หรืออุปกรณ์เชื่อมต่อส่วนต่าง ๆ ของระบบ และตู้รวมสายไฟกระแสตรง หรือ DC Combiner Box
คอนเน็กเตอร์เป็นจุดที่ต้องให้ความสำคัญเป็นพิเศษ เพราะคุณภาพวัสดุ ความสามารถในการทนความร้อน และความพอดีของชิ้นส่วน ล้วนส่งผลต่อความปลอดภัย หากเลือกใช้อุปกรณ์ไม่เหมาะสม อาจเกิดจุดต่อหลวม ความร้อนสะสม หรือประกายไฟจนสร้างความเสียหายได้
ระหว่างที่มาตรฐานบางรายการยังอยู่ระหว่างดำเนินการ ผู้บริโภคจึงควรสอบถามผู้รับติดตั้งถึงคุณสมบัติของอุปกรณ์ วัสดุที่ใช้ ความสามารถในการทนความร้อน และความเข้ากันได้ของส่วนประกอบต่าง ๆ อย่างชัดเจน
เลือกอุปกรณ์ให้เหมาะกับระบบ ไม่พิจารณาเพียงราคา
สำหรับประชาชนที่วางแผนติดตั้งโซลาร์เซลล์ สมอ. แนะนำให้พิจารณาอย่างน้อย 3 เรื่อง ได้แก่ ความน่าเชื่อถือของผู้ผลิตหรือยี่ห้อ ความเหมาะสมของกำลังรองรับอุปกรณ์ และเงื่อนไขการรับประกัน
การเลือกอุปกรณ์ควรศึกษาข้อมูลผู้ผลิตและคุณสมบัติของผลิตภัณฑ์ ไม่ใช้ราคาเป็นเกณฑ์ตัดสินเพียงอย่างเดียว ขณะเดียวกันต้องให้ผู้ออกแบบระบบตรวจสอบว่าอินเวอร์เตอร์และอุปกรณ์แต่ละส่วนรองรับการทำงานตามขนาดระบบที่ออกแบบไว้ได้อย่างเหมาะสม เช่น ระบบขนาด 10 กิโลวัตต์ ต้องเลือกและจัดชุดอุปกรณ์โดยคำนึงถึงข้อกำหนดทางเทคนิคที่สอดคล้องกัน
ส่วนการรับประกันควรตรวจสอบทั้งระยะเวลา ขอบเขตความคุ้มครอง และบริการหลังการขาย รวมถึงเงื่อนไขการตรวจเช็ก ซ่อมบำรุง และเปลี่ยนอุปกรณ์เมื่อเกิดปัญหา เพื่อรองรับการใช้งานในระยะยาว
อีกประเด็นสำคัญคือความเข้ากันได้ของแผงโซลาร์เซลล์ อินเวอร์เตอร์ แบตเตอรี่ และอุปกรณ์เชื่อมต่อ การใช้อุปกรณ์ต่างยี่ห้อหรือต่างรุ่นต้องผ่านการตรวจสอบคุณสมบัติทางเทคนิค ไม่ควรดัดแปลงเพียงเพื่อให้ประกอบเข้าด้วยกันได้
บวรวิทย์อธิบายว่า จุดเชื่อมต่อที่ภายนอกดูแน่นหนาไม่ได้หมายความว่าจะถูกต้องตามหลักวิศวกรรมเสมอไป เมื่อใช้งานจริง อุปกรณ์ต้องเผชิญทั้งลม ฝน ความร้อน และกระแสไฟฟ้าที่ไหลผ่านอย่างต่อเนื่อง หากชิ้นส่วนยึดประสานกันไม่เหมาะสม อาจเกิดความร้อนสะสมหรือประกายไฟจนลุกลามเป็นเพลิงไหม้ได้ จึงควรให้ผู้เชี่ยวชาญตรวจสอบแทนการดัดแปลงจุดต่อด้วยตนเอง
พบการใช้สายไฟผิดประเภทและดัดแปลงจุดต่อ
สำหรับสถานการณ์สินค้าในตลาด สมอ. ระบุว่า ยังไม่มีข้อมูลยืนยันว่าพบการนำเข้าแผงโซลาร์เซลล์ที่ไม่ได้มาตรฐาน แต่จากการตรวจสอบปัญหาการติดตั้งที่ผ่านมา พบประเด็นน่าห่วงเกี่ยวกับการใช้สายไฟผิดประเภทและการดัดแปลงจุดเชื่อมต่อ
บวรวิทย์ยกตัวอย่างกรณีนำสายไฟฟ้าอะลูมิเนียมตามมาตรฐาน มอก. 293 มาใช้แทนสายไฟสำหรับระบบโซลาร์เซลล์ ทั้งที่สายไฟดังกล่าวมีวัตถุประสงค์การใช้งานแตกต่างกันและไม่เหมาะกับการใช้งานในลักษณะที่ตรวจพบ นอกจากนี้ ยังพบการนำชิ้นส่วนที่มีขนาดไม่พอดีกันมาปรับแต่งให้เชื่อมต่อกันได้ จนจุดต่อไม่สมบูรณ์และเกิดความเสียหายที่มีร่องรอยการไหม้
กรณีเหล่านี้สะท้อนว่า การเลือกผลิตภัณฑ์ที่มีมาตรฐานเพียงอย่างเดียวไม่เพียงพอ แต่ต้องเลือกให้ถูกประเภทและเหมาะกับหน้าที่การใช้งานด้วย แม้แผงโซลาร์เซลล์ผ่านมาตรฐานแล้ว หากสายไฟหรือจุดเชื่อมต่อไม่เหมาะสม ระบบก็ยังมีความเสี่ยงต่อความเสียหายและเพลิงไหม้
ฝ่าฝืนมีโทษทั้งจำและปรับ
ในด้านการบังคับใช้กฎหมาย นายบวรวิทย์ระบุว่า เมื่อผลิตภัณฑ์ถูกกำหนดเป็นมาตรฐานบังคับ ผู้ผลิตและผู้นำเข้าต้องปฏิบัติตามหลักเกณฑ์ที่เกี่ยวข้อง โดยการผลิตหรือนำเข้าโดยไม่ได้รับใบอนุญาตตามข้อกำหนดในมาตรา 20–21 มีโทษจำคุกไม่เกิน 2 ปี ปรับไม่เกิน 2 ล้านบาท หรือทั้งจำทั้งปรับ
ส่วนการจำหน่ายผลิตภัณฑ์ที่ไม่ได้มาตรฐานตามกรณีที่อธิบายไว้ในมาตรา 36 มีโทษจำคุกไม่เกิน 6 เดือน ปรับไม่เกิน 500,000 บาท หรือทั้งจำทั้งปรับ หากผู้ประกอบการกระทำผิดทั้งการนำเข้าและการจำหน่าย ก็อาจต้องรับโทษตามความผิดแต่ละกรณี
สำหรับผู้ได้รับใบอนุญาตแล้ว หากตรวจติดตามพบว่าผลิตภัณฑ์ไม่เป็นไปตามมาตรฐานหรือเงื่อนไข สมอ. สามารถระงับการใช้ใบอนุญาตและดำเนินการตามกฎหมายได้ การได้รับอนุญาตจึงไม่ได้ทำให้พ้นจากการตรวจสอบ แต่เป็นหน้าที่ของผู้ประกอบการที่ต้องรักษามาตรฐานตลอดระยะเวลาการดำเนินงาน
ตรวจทั้งมาตรฐานสินค้าและคุณสมบัติผู้ติดตั้ง
สมอ. ย้ำว่า หน่วยงานมีหน้าที่ควบคุมมาตรฐานผลิตภัณฑ์ในส่วนการผลิต การนำเข้า และการจำหน่าย ไม่ได้กำกับผู้รับเหมา ช่าง หรือบริษัทติดตั้งโดยตรง ผู้บริโภคจึงต้องตรวจสอบมาตรฐานสินค้าและคุณสมบัติผู้ติดตั้งแยกกัน
ในส่วนของผู้ให้บริการ ควรพิจารณาความรู้ ความเชี่ยวชาญ การผ่านการอบรม และคุณวุฒิวิชาชีพที่เกี่ยวข้อง รวมถึงใช้บัญชีรายชื่อผู้ติดตั้งหรือ Vendor List ของการไฟฟ้าที่เกี่ยวข้องเป็นข้อมูลประกอบการตัดสินใจ แม้ไม่ได้ใช้บริการหรือเชื่อมต่อระบบกับการไฟฟ้าทั้งสองแห่งโดยตรงก็ตาม
“พงษ์ศิริ“แนะนำเพิ่มเติมว่า ผู้สนใจเข้าร่วมโครงการโซลาร์ประชาชนควรศึกษาหลักเกณฑ์ที่รัฐบาลประกาศให้ครบถ้วน ทั้งสิทธิประโยชน์ เงื่อนไขการเข้าร่วม และข้อกำหนดด้านการติดตั้ง แม้มอบหมายให้บริษัทรับติดตั้งเป็นผู้จัดหาอุปกรณ์ทั้งหมด ก็ควรขอรายละเอียดสินค้า ตรวจสอบเครื่องหมายมาตรฐานและข้อมูลใบอนุญาต รวมถึงสอบถามความเหมาะสมของอุปกรณ์แต่ละส่วนก่อนตัดสินใจ
ความปลอดภัยของโซลาร์เซลล์ต้องพิจารณาตั้งแต่แผง สายไฟ อินเวอร์เตอร์ แบตเตอรี่ อุปกรณ์เชื่อมต่อ ไปจนถึงคุณภาพงานติดตั้งและบริการหลังการขาย การตรวจสอบให้ครบทั้งระบบจึงเป็นหัวใจสำคัญของการลงทุนที่คุ้มค่าและปลอดภัยในระยะยาว ไม่ใช่การเลือกจากราคาหรือคำโฆษณาเพียงอย่างเดียว
บทความที่เกี่ยวข้อง:




