บริหารงานภาครัฐ
การใช้ AI ภาครัฐเริ่มขยายตัวมากขึ้น ทำให้คณะรัฐมนตรี (ครม.) เมื่อ 10 พ.ย. 69 มีมติรับทราบแนวทางการขับเคลื่อนการประยุกต์ใช้ปัญญาประดิษฐ์ หรือ AI ในภาครัฐ ตามที่คณะกรรมการพัฒนาระบบราชการ (ก.พ.ร.) เสนอ โดยมีเป้าหมายเพื่อยกระดับการทำงานของหน่วยงานรัฐ ลดความซ้ำซ้อนในการลงทุน และทำให้ประชาชนเข้าถึงข้อมูลกับบริการของรัฐได้สะดวกกว่าเดิม
แนวทางนี้สะท้อนว่า AI ไม่ได้เป็นเพียงเทคโนโลยีสำหรับอนาคต แต่กำลังกลายเป็นเครื่องมือสำคัญของระบบราชการไทยในปัจจุบัน ทั้งในงานหลังบ้านของเจ้าหน้าที่และงานบริการที่ประชาชนใช้งานโดยตรง
AI ในภาครัฐกำลังเติบโตในหลายด้าน
การนำ AI มาใช้ในภาครัฐมีแนวโน้มเพิ่มขึ้นอย่างต่อเนื่อง และไม่ได้จำกัดอยู่เพียงงานด้านเทคโนโลยีเท่านั้น แต่ครอบคลุมภารกิจที่ใกล้ตัวประชาชนมากขึ้น เช่น การแพทย์และสาธารณสุข การบริการประชาชน สิ่งแวดล้อม สังคม ความปลอดภัย และการเกษตร
ในช่วงปี พ.ศ. 2561–2569 มีผลงานภาครัฐที่ประยุกต์ใช้ AI และได้รับรางวัลเลิศรัฐรวม 31 ผลงาน แสดงให้เห็นว่าหลายหน่วยงานเริ่มนำเทคโนโลยีมาแก้ปัญหาในการทำงานจริงอย่างเป็นรูปธรรม
ขณะเดียวกัน จากการสำรวจเบื้องต้นของงบประมาณรายจ่ายประจำปี พ.ศ. 2570 พบงบประมาณที่เกี่ยวข้องกับ AI ราว 2,583.3 ล้านบาท ครอบคลุม 113 โครงการหรือผลผลิต จาก 90 หน่วยงาน ซึ่งกระจายอยู่ในหลายแผนงาน
เมื่อการลงทุนและการใช้งานเพิ่มขึ้น ความท้าทายสำคัญจึงไม่ใช่เพียงการพัฒนา AI ให้มากขึ้น แต่คือการทำให้หน่วยงานต่าง ๆ ใช้ความรู้ เครื่องมือ และทรัพยากรร่วมกันได้ โดยไม่ต้องเริ่มต้นใหม่ทุกครั้ง
AI ช่วยงานเจ้าหน้าที่อย่างไร
สำนักงาน ก.พ.ร. ได้ทดลองใช้ AI เพื่อช่วยงานที่เกี่ยวข้องกับข้อมูลจำนวนมาก ซึ่งมักต้องใช้เวลาและกำลังคนสูง โดย AI มีบทบาทช่วยเพิ่มความรวดเร็ว ความสม่ำเสมอ และสนับสนุนการตัดสินใจของเจ้าหน้าที่
ตัวอย่างการใช้งาน ได้แก่
- AI Chatbot สำหรับรางวัลเลิศรัฐ: ใช้โมเดลภาษาไทย “Typhoon” ตอบคำถามเกี่ยวกับเกณฑ์การประเมิน วิธีสมัคร และผลงานที่เคยได้รับรางวัล
- AI ช่วยประเมินระบบราชการ 4.0: สำนักงาน ก.พ.ร. ร่วมกับเนคเทค สวทช. ใช้ AI วิเคราะห์ข้อมูลผลการดำเนินงานและช่วยกลั่นกรองผลประเมินเบื้องต้นของหน่วยงาน
- AI วิเคราะห์ตัวชี้วัดภาครัฐ: ช่วยวิเคราะห์ผลการปฏิบัติราชการของส่วนราชการและจังหวัด รวมถึงสกัดข้อมูลและหลักฐานเพื่อใช้จัดทำรายงาน
- AI สนับสนุนการคัดเลือกบุคลากร: ช่วยวิเคราะห์คำตอบข้อเขียนของผู้สมัครนักพัฒนาระบบราชการตามแนวคำตอบและหลักเกณฑ์การให้คะแนน เพื่อสนับสนุนการพิจารณาของคณะกรรมการ
ผลการทดลองใช้ AI ในการประเมินสถานะการเป็นระบบราชการ 4.0 ในปีงบประมาณ พ.ศ. 2568 มีข้อมูลที่น่าสนใจอย่างมาก โดย AI ใช้เวลาประมวลผลเฉลี่ยประมาณ 23 นาทีต่อหน่วยงาน ขณะที่ผู้ตรวจประเมินใช้เวลาประมาณ 540 นาทีต่อหน่วยงาน
แม้ผลการตรวจของ AI จะสอดคล้องกับผู้ตรวจประเมินเฉลี่ยประมาณ 70% และยังต้องมีเจ้าหน้าที่ตรวจสอบประกอบ แต่ผลลัพธ์นี้ชี้ให้เห็นว่า AI สามารถช่วยลดภาระงานเบื้องต้นได้มาก และทำให้บุคลากรมีเวลาไปใช้กับงานที่ต้องอาศัยความเชี่ยวชาญ การวิเคราะห์ และดุลพินิจมากขึ้น
เปลี่ยนปัญหาหน้างานให้เป็นนวัตกรรม
นอกจากการทดลองใช้ AI ในงานของ ก.พ.ร. แล้ว ยังมีการส่งเสริมให้หน่วยงานรัฐพัฒนา AI จากโจทย์การทำงานจริง ผ่านกลไกห้องปฏิบัติการนวัตกรรมภาครัฐ
ในปีงบประมาณ พ.ศ. 2569 มีการจัดกิจกรรม AI Hackathon for Public Sector Development ร่วมกับวิทยาลัยนวัตกรรม มหาวิทยาลัยธรรมศาสตร์ และหน่วยงานที่เกี่ยวข้อง เช่น เนคเทค สวทช. เพื่อเปิดโอกาสให้บุคลากรภาครัฐพัฒนาแนวคิดเป็นต้นแบบที่สามารถทดลองใช้และต่อยอดได้
ผลงานชนะเลิศ 3 ผลงาน ได้แก่
- ONE MIND-Alert: ระบบเฝ้าระวังและแจ้งเตือนอุบัติภัยโรงงานอุตสาหกรรมอัจฉริยะของสำนักงานอุตสาหกรรมจังหวัดยโสธร
- HR RAG-AI Agent: ผู้ช่วยอัจฉริยะด้านทรัพยากรบุคคลของสำนักงานปลัดกระทรวงยุติธรรม
- PIT Chat: ระบบช่วยยื่นภาษีเงินได้บุคคลธรรมดาของกรมสรรพากร
แนวทางนี้มีความสำคัญ เพราะช่วยให้การพัฒนา AI ไม่ได้เริ่มจากเทคโนโลยีเพียงอย่างเดียว แต่เริ่มจากปัญหาที่เจ้าหน้าที่และประชาชนพบเจอจริง
AI Repository คลังความรู้กลางที่ช่วยให้รัฐไม่ต้องเริ่มจากศูนย์
อีกกลไกสำคัญคือ ระบบฐานข้อมูล AI ภาครัฐ หรือ AI Repository ผ่านเว็บไซต์ opdc.ai.in.th ซึ่งรวบรวมกรณีการใช้งาน AI เครื่องมือ และองค์ความรู้จากหน่วยงานรัฐ
หน่วยงานสามารถค้นหาและคัดกรองข้อมูลตามประเภทการใช้งาน เทคโนโลยี หรือหน่วยงานที่เกี่ยวข้องได้ ปัจจุบันมีตัวอย่างการใช้งาน หรือ Use Case แล้ว 55 รายการ ทั้งด้านการให้บริการประชาชนและการเพิ่มประสิทธิภาพการทำงานภายในหน่วยงาน
การมีฐานข้อมูลกลางช่วยให้หน่วยงานที่สนใจนำ AI ไปใช้สามารถศึกษาแนวทางเดิม แล้วนำไปปรับให้เหมาะกับบริบทของตนเองได้ทันที ลดการพัฒนาซ้ำ ลดต้นทุน และลดความเสี่ยงจากการเริ่มโครงการใหม่โดยไม่มีบทเรียนรองรับ
ในระยะต่อไป ก.พ.ร. มีแนวทางพัฒนา AI Repository จากฐานข้อมูลไปสู่แพลตฟอร์มกลางด้าน AI สำหรับภาครัฐ โดยจะเปิดพื้นที่ให้ผู้เชี่ยวชาญและผู้ใช้งาน หรือ AI Champions ร่วมแบ่งปันสิ่งที่นำไปใช้ต่อได้ เช่น
- รหัสคำสั่ง หรือ Code
- ชุดคำสั่งสำหรับ AI หรือ Prompt
- ขั้นตอนการทำงาน หรือ Workflow
- ตัวอย่างเครื่องมือ AI ที่พร้อมขยายผล
- แนวปฏิบัติที่ดีและมาตรฐานสำหรับงานที่มีลักษณะใกล้เคียงกัน
- แพลตฟอร์มนี้ยังจะเชื่อมโยงเครือข่ายระหว่างภาครัฐ ภาควิชาการ ภาควิจัย และภาคเอกชน เพื่อสนับสนุนการเรียนรู้และขยายการใช้ AI อย่างต่อเนื่อง
Chatbot กลาง: จุดเดียวสำหรับข้อมูลบริการรัฐหลายหน่วยงาน
อีกหนึ่งโครงการสำคัญคือการพัฒนา AI Agentic Chatbot สำหรับให้บริการข้อมูลภาครัฐ ซึ่งเป็นระบบผู้ช่วยอัจฉริยะที่เชื่อมโยงข้อมูลบริการจากหลายหน่วยงานไว้ด้วยกัน
แนวคิดคือ ประชาชนควรสามารถสอบถามเรื่องบริการภาครัฐผ่านจุดเดียว แล้วได้รับคำตอบพร้อมแหล่งอ้างอิงที่ตรวจสอบได้ แทนการต้องค้นหาข้อมูลจากหลายเว็บไซต์หรือหลายหน่วยงาน
ระบบต้นแบบใช้ Pathumma LLM และ Pathumma Connect เพื่อเชื่อมโยงฐานความรู้ของหน่วยงาน ปัจจุบันได้ทดสอบกับข้อมูลจาก 5 หน่วยงาน ได้แก่
- กรมสรรพากร
- กรมคุ้มครองสิทธิและเสรีภาพ
- กรมการปกครอง
- สำนักงานคณะกรรมการอาหารและยา
- กรมที่ดิน
จากการทดสอบมากกว่า 1,200 คำถาม ระบบสามารถตอบคำถามได้ถูกต้องเฉลี่ยประมาณ 85% ผลการทดลองนี้ไม่เพียงแสดงให้เห็นศักยภาพของ Chatbot ในการตอบคำถามประชาชน แต่ยังช่วยให้ภาครัฐเรียนรู้เรื่องรูปแบบข้อมูล มาตรฐานการอ้างอิง และแนวทางกำกับดูแลระบบ ก่อนขยายผลไปสู่หน่วยงานอื่น
ใช้ระบบร่วมกัน ลดค่าใช้จ่ายได้ราว 75%
ก.พ.ร. มีแนวทางต่อยอด AI Agentic Chatbot ให้เป็นแพลตฟอร์ม AI กลางในรูปแบบบริการร่วมสำหรับหน่วยงานรัฐ
หน่วยงานที่มี AI Chatbot หรือ AI Agent อยู่แล้ว สามารถเชื่อมต่อเข้ากับระบบกลางผ่าน Common API ส่วนหน่วยงานที่ยังไม่มีความพร้อมพัฒนาระบบของตนเอง สามารถใช้บริการผ่านแพลตฟอร์มกลางในลักษณะ Shared Service ได้
รูปแบบนี้ช่วยลดการพัฒนาระบบแบบแยกส่วน และทำให้ประชาชนเข้าถึงข้อมูลจากหลายหน่วยงานผ่านช่องทางเดียว ในอนาคตยังอาจเชื่อมต่อกับแพลตฟอร์มดิจิทัลภาครัฐ เช่น แอปพลิเคชัน “ทางรัฐ” ตามความเหมาะสม
เนคเทค สวทช. ประเมินเบื้องต้นว่า การใช้แพลตฟอร์มกลางดังกล่าวอาจช่วยลดค่าใช้จ่ายในการพัฒนา AI Chatbot ได้ประมาณ 75% เมื่อเทียบกับการที่แต่ละหน่วยงานพัฒนาระบบใหม่แยกกัน
ความร่วมมือของหลายหน่วยงาน คือกุญแจสำคัญ
การขับเคลื่อน AI ภาครัฐจำเป็นต้องอาศัยความร่วมมือจากหลายฝ่าย ทั้งด้านนโยบาย เทคโนโลยี ข้อมูล โครงสร้างพื้นฐาน และการกำกับดูแล
สำนักงาน ก.พ.ร. เนคเทค สวทช. และสำนักงานพัฒนารัฐบาลดิจิทัล ได้ร่วมจัดสัมมนา “AI for Public Sector: AI-Driven Government Services” เมื่อวันที่ 6 สิงหาคม พ.ศ. 2569 เพื่อประกาศแนวทางความร่วมมือในการผลักดัน AI ภาครัฐ
การทำงานร่วมกันครอบคลุมตั้งแต่การกำหนดทิศทางการใช้ AI ให้สอดคล้องกับการพัฒนาระบบราชการ การวิจัยและพัฒนาเทคโนโลยี การเชื่อมโยงโครงสร้างพื้นฐานดิจิทัล ไปจนถึงการออกแบบกรอบกำกับดูแลการใช้ AI ให้มีความปลอดภัย โปร่งใส และตรวจสอบได้
ต่อมา ก.พ.ร. มีมติเห็นชอบในหลักการพัฒนา AI Repository และระบบ AI Agentic Chatbot กลางสำหรับภาครัฐ ในการประชุมครั้งที่ 6/2569 เมื่อวันที่ 26 สิงหาคม พ.ศ. 2569
จากนั้น เมื่อวันที่ 16 กันยายน พ.ศ. 2569 สำนักงาน ก.พ.ร. ได้หารือร่วมกับสำนักงานคณะกรรมการดิจิทัลเพื่อเศรษฐกิจและสังคมแห่งชาติ หรือ สดช. ซึ่งเห็นด้วยกับกรอบการพัฒนาระบบ Chatbot กลาง และพร้อมสนับสนุนโครงสร้างพื้นฐานผ่านระบบคลาวด์กลางภาครัฐ หรือ GDCC เพื่อรองรับการพัฒนาและขยายผล
แนวทางทั้งหมดจะเชื่อมโยงเข้ากับแผนปฏิบัติการด้านปัญญาประดิษฐ์แห่งชาติ เพื่อให้การใช้ AI ของภาครัฐมีทิศทางเดียวกันและขยายผลได้อย่างเป็นระบบ
ประชาชนและภาครัฐจะได้อะไร
การขับเคลื่อน AI ภาครัฐในครั้งนี้มีเป้าหมายให้เกิดประโยชน์ทั้งต่อประชาชน หน่วยงานรัฐ และระบบราชการโดยรวม
- ประชาชนเข้าถึงบริการได้ง่ายขึ้น สามารถค้นหาข้อมูลจากหลายหน่วยงานได้สะดวก รวดเร็ว และมีแหล่งอ้างอิงให้ตรวจสอบ
- หน่วยงานลดต้นทุนและความซ้ำซ้อน ใช้แพลตฟอร์ม เครื่องมือ และองค์ความรู้ร่วมกัน ลดการลงทุนพัฒนาระบบในลักษณะเดิมซ้ำหลายครั้ง
- เจ้าหน้าที่ทำงานได้คล่องตัวขึ้น AI ช่วยลดภาระงานประจำ โดยเฉพาะงานข้อมูล ทำให้บุคลากรมีเวลาสำหรับงานที่ต้องใช้การวิเคราะห์และดุลพินิจ
- ภาครัฐมีมาตรฐานร่วมกัน การใช้ AI จะเชื่อมโยงตั้งแต่นโยบาย เทคโนโลยี ข้อมูล บุคลากร งบประมาณ และโครงสร้างพื้นฐานดิจิทัล
- การใช้ AI มีความน่าเชื่อถือมากขึ้น บทเรียนจากการใช้งานจริงจะช่วยพัฒนาแนวทางกำกับดูแลให้ระบบมีความมั่นคงปลอดภัย โปร่งใส และตรวจสอบได้
เป้าหมายไม่ใช่แค่ “มี AI” แต่คือ “บริการรัฐที่ดีขึ้น”
หัวใจของแนวทางนี้ไม่ใช่การนำ AI มาใช้เพราะเป็นเทคโนโลยีใหม่ แต่คือการนำ AI มาช่วยให้ระบบราชการทำงานอย่างมีประสิทธิภาพ ใช้งบประมาณคุ้มค่า และตอบสนองต่อความต้องการของประชาชนได้ดีขึ้น
การสร้าง AI Repository และ AI Agentic Chatbot กลาง จะช่วยให้ภาครัฐแบ่งปันความรู้ ใช้ทรัพยากรร่วมกัน และลดการพัฒนาแบบแยกส่วน ขณะเดียวกัน การเชื่อมโยงกับโครงสร้างพื้นฐานกลางและแผน AI ระดับประเทศ จะช่วยให้การขยายผลเกิดขึ้นอย่างมีทิศทาง
ที่สุดแล้ว AI ภาครัฐที่ประสบความสำเร็จ ไม่ได้วัดจากจำนวนระบบที่สร้างขึ้น แต่ควรวัดจากการที่ประชาชนได้รับบริการที่ง่ายขึ้น รวดเร็วขึ้น และเชื่อถือได้มากขึ้นในชีวิตประจำวัน
บทความที่เกี่ยวข้อง:
