มลพิษปนเปื้อนน้ำสระบุรี ถือเป็นอีกตัวอย่างหนึ่งของ โรงงานกำจัดขยะของเสียและกากอุตสาหกรรม หรือ โรงงานประเภท 105 และ 106 ตามพระราชบัญญัติโรงงาน พ.ศ. 2535
“น้ำสีดำและกลิ่นเหม็นรุนแรง”ที่เกิดขึ้นในอำเภอแก่งคอยและอำเภอเมืองสระบุรีเกิดขึ้นตั้งแต่ พ.ค. 69 ไม่ได้ทิ้งไว้เพียงความเดือดร้อนของชุมชน แต่ยังนำไปสู่คำถามสำคัญว่า มลพิษเหล่านี้มาจากไหน เหตุใดปัญหาจึงเกิดขึ้นซ้ำ และต้องมีข้อมูลอีกเท่าใดจึงจะระบุแหล่งกำเนิดและแก้ไขได้ตรงจุด
ผลตรวจจากหน่วยงานรัฐและภาคประชาชนพบทั้งโลหะหนักในตะกอนดิน สารอินทรีย์ระเหยง่ายในน้ำผิวดิน และความผิดปกติในบ่อน้ำบาดาลลึก แม้ข้อมูลจะช่วยให้เห็นลักษณะการปนเปื้อนชัดเจนขึ้น แต่การเชื่อมโยงไปถึงแหล่งกำเนิดยังต้องอาศัยการตรวจสอบภายในสถานประกอบการอย่างรอบด้าน
ข้อค้นพบและข้อจำกัดเหล่านี้ถูกนำมาหารือในเวที “มีทางออกไหม ปัญหาน้ำเสียสระบุรี” ซึ่งมูลนิธิบูรณะนิเวศและ DECODE Thai PBS ร่วมจัดขึ้นเมื่อ 9 พ.ย. 69 ที่ลีลาวดีรีสอร์ท ตำบลตลิ่งชัน อำเภอเมืองสระบุรี เพื่อผลักดันการตรวจสอบผู้ก่อมลพิษและการฟื้นฟูลำน้ำที่ได้รับผลกระทบ
จากปัญหาเรื้อรังสู่การตรวจสอบมลพิษ
แม้ปรากฏการณ์น้ำดำในคลองห้วยตะเข้จะรุนแรงขึ้นในเดือนพฤษภาคม 2569 แต่ปัญหาคุณภาพน้ำในพื้นที่มีสัญญาณผิดปกติมาก่อนหน้านั้นแล้ว
ธนาวุธ โนราช ตัวแทนสำนักงานสิ่งแวดล้อมและควบคุมมลพิษที่ 7 สระบุรี หรือ สคพ. 7 อธิบายว่า ปัญหาน้ำในจังหวัดมีหลายลักษณะ ทั้งการเจริญเติบโตของสาหร่ายในปริมาณมาก น้ำดำจากภาวะออกซิเจนต่ำ และน้ำปนเปื้อนสารเคมี โดยเขาพบน้ำมีฟองและกลิ่นผิดปกติตั้งแต่เข้ารับตำแหน่งในปี 2566 ต่อมาจังหวัดได้ตั้งคณะทำงานติดตามปัญหาในปี 2567 แต่สถานการณ์ยังไม่คลี่คลาย
เมื่อปัญหารุนแรงขึ้น กรมโรงงานอุตสาหกรรม นำโดยพรยศ กลั่นกรอง ลงพื้นที่ตรวจโรงงาน 3 แห่ง ระหว่าง 4–5 มิ.ย. 69 พร้อมเก็บตัวอย่างน้ำและตะกอนดินรวม 29 จุด เพื่อติดตามหาต้นตอของน้ำเสีย
จากนั้น 7 มิ.ย. สื่อและเครือข่ายภาคประชาชนเผยแพร่รายงาน “น้ำดำพาให้เรื่องแดง” สำรวจจุดเสี่ยงใกล้แหล่งผลิตน้ำประปาและตั้งคำถามถึงความเชื่อมโยงกับระบบจัดการกากอุตสาหกรรม
เมื่อ 15 ก.ค. มีเวทีนำเสนอผลตรวจสารปนเปื้อน วิเคราะห์สาเหตุ และเสนอแนวทางแก้ไข ขณะที่ช่วงเดือนสิงหาคมถึงกันยายน ชาวบ้านยังร้องเรียนเรื่องการปล่อยน้ำเสียสู่พื้นที่ต้นน้ำป่าสัก พร้อมตั้งคำถามถึงข้อจำกัดทางกฎหมายในการเอาผิดผู้ก่อมลพิษ
กระทั่งเดือนพฤศจิกายน ข้อมูลผลตรวจยังสะท้อนปัญหาการปนเปื้อนในเครือข่ายลำน้ำ ทั้งคลองหนองน้ำเขียว คลองเกด คลองห้วยตะเข้ และคลองเพรียว
ตะกอนดินบอกอะไรเกี่ยวกับต้นตอมลพิษ
เพ็ญโฉม แซ่ตั้ง ผู้อำนวยการมูลนิธิบูรณะนิเวศ กล่าวว่า มูลนิธิติดตามสถานการณ์มลพิษในสระบุรีมาระยะหนึ่ง ก่อนตัดสินใจลงพื้นที่เมื่อได้รับเบาะแสจากชาวบ้านในช่วงเดือนพฤษภาคม 2569 ซึ่งเป็นช่วงที่น้ำดำและกลิ่นเหม็นทวีความรุนแรง
มูลนิธิเก็บตัวอย่างน้ำผิวดินและตะกอนดินเพื่อตรวจสอบควบคู่กับข้อมูลของกรมควบคุมมลพิษ โดยเลือกจุดเก็บตัวอย่างส่วนหนึ่งให้สอดคล้องกับจุดตรวจของหน่วยงานรัฐ และเพิ่มเติมจุดที่ชาวบ้านซึ่งติดตามสถานการณ์อย่างใกล้ชิดเห็นว่าควรเฝ้าระวัง
เพ็ญโฉมระบุว่า ผลตรวจของมูลนิธิสอดคล้องกับผลตรวจของกรมควบคุมมลพิษในประเด็นการพบสารปนเปื้อนหลายชนิดร่วมกัน โดยค่าที่สูงกระจุกตัวบริเวณต้นคลองหนองน้ำเขียวและคลองเกด ลักษณะดังกล่าวเป็นเบาะแสที่ทำให้มูลนิธิเห็นว่าควรตรวจสอบกิจกรรมอุตสาหกรรมบริเวณต้นน้ำเป็นพิเศษ
สำหรับตะกอนดิน มูลนิธินำผลตรวจมาเทียบกับเกณฑ์มาตรฐาน 2 ระดับ ได้แก่ ระดับที่ใช้คุ้มครองสัตว์หน้าดิน และระดับที่บ่งชี้ความเสี่ยงต่อความปลอดภัยของสัตว์หน้าดิน โดยพบโลหะหนักเกินเกณฑ์คุ้มครองในหลายจุด ขณะที่บางจุดบริเวณต้นคลองหนองน้ำเขียวมีค่าสูงเกินระดับความปลอดภัย
พื้นที่ต้นคลองดังกล่าวมีโรงงานอุตสาหกรรมตั้งอยู่ประมาณ 5–6 แห่ง และเป็นบริเวณที่มูลนิธิพบปรอทสูงที่สุดในกลุ่มตัวอย่างที่ตรวจ รวมถึงพบตะกั่วและนิกเกิลสูงเกินเกณฑ์ที่เกี่ยวข้องกับความปลอดภัยของสัตว์หน้าดิน
เพ็ญโฉมเห็นว่าลักษณะการสะสมของโลหะหนักเป็นข้อบ่งชี้ถึงการปนเปื้อนที่อาจเกิดขึ้นต่อเนื่อง ไม่ใช่เพียงการรั่วไหลครั้งหรือสองครั้ง
อีกเบาะแสหนึ่งคือการตรวจพบโทลูอีนและสารอินทรีย์ระเหยง่าย หรือ VOCs ในน้ำผิวดิน แม้บางจุดมีความเข้มข้นต่ำ แต่สารเหล่านี้อาจสัมพันธ์กับการใช้ตัวทำละลายในภาคอุตสาหกรรม มูลนิธิจึงเสนอให้เฝ้าระวังอย่างจริงจัง เนื่องจากสารกลุ่มนี้บางชนิดมีความเสี่ยงก่อมะเร็งในมนุษย์
โรงงานใดควรได้รับการตรวจสอบเพิ่มเติม
จากการทบทวนลักษณะกิจการของโรงงานบริเวณต้นคลองหนองน้ำเขียว มูลนิธิบูรณะนิเวศประเมินและตัดสถานประกอบการบางแห่งออกจากข้อสงสัยเบื้องต้น เช่น บริษัทอัศวภัณฑ์ เอ็กซ์พลอซีฟ ซึ่งมูลนิธิเห็นว่าลักษณะกิจการไม่น่าจะเกี่ยวข้องกับการใช้สารเคมีอันตรายหลากหลายชนิด และไม่มีข้อมูลบ่งชี้ถึงการปล่อยน้ำเสีย
ส่วนบริษัท TNC Recycle ซึ่งประกอบกิจการคัดแยกขยะ รวมถึงขยะอิเล็กทรอนิกส์ เพ็ญโฉมระบุว่า มูลนิธิเก็บตัวอย่างน้ำบริเวณโรงงานและพบปรอทกับตะกั่วในระดับค่อนข้างสูง พร้อมพบการปล่อยน้ำเสียจากท้ายโรงงาน โดยกรมโรงงานอุตสาหกรรมได้เข้าตรวจสอบและสั่งปิดกิจการแล้ว
อีกแห่งที่มูลนิธิเสนอให้ตรวจสอบอย่างละเอียดคือ บริษัท เบตเตอร์ เวิลด์ กรีน จำกัด (มหาชน) หรือ BWG ซึ่งประกอบกิจการจัดการของเสียหลายประเภท ตั้งแต่การปรับปรุงคุณภาพของเสียรวม การฝังกลบของเสียอันตรายและไม่อันตราย การคัดแยกวัสดุใช้แล้ว ไปจนถึงการบำบัดและกำจัดน้ำเสีย
ตามข้อมูลที่เพ็ญโฉมนำเสนอ บริษัทได้รับอนุญาตประกอบกิจการในปี 2540 โดยเริ่มจากการฝังกลบวัสดุที่ไม่ใช้แล้วและไม่เป็นอันตราย ก่อนขยายโรงงานในปี 2544 และ 2546 ต่อมาขยายกิจการไปสู่การปรับคุณภาพของเสียรวม การฝังกลบของเสียอันตราย และกิจการรีไซเคิล โดยได้รับใบอนุญาตประกอบกิจการโรงงานลำดับที่ 106 ในปี 2549
ประเด็นที่มูลนิธิให้ความสำคัญคือ บริษัทรับจัดการน้ำเสียหลายชนิด ทั้งน้ำเสียที่มีฤทธิ์เป็นกรดหรือด่าง น้ำเสียปนเปื้อนโครเมียมและโลหะหนัก น้ำเสียปนเปื้อนไซยาไนด์ และน้ำเสียจากอุตสาหกรรมฟอกย้อม จึงควรตรวจสอบว่ากิจกรรมเหล่านี้เชื่อมโยงกับสารที่พบในลำน้ำหรือไม่
อย่างไรก็ตาม การระบุสถานประกอบการที่ควรตรวจสอบยังไม่ใช่ข้อยุติว่าแห่งใดเป็นต้นเหตุของมลพิษ การพิสูจน์ความเชื่อมโยงจำเป็นต้องมีข้อมูลจากแหล่งกำเนิดและผลตรวจที่ครบถ้วน เพื่อให้เกิดความเป็นธรรมต่อทุกฝ่าย
ตรวจให้ถึงเงื่อนไข EIA และการใช้พื้นที่จริง
นอกจากคุณภาพน้ำเสีย มูลนิธิบูรณะนิเวศเสนอให้ตรวจสอบการปฏิบัติตามรายงานการประเมินผลกระทบสิ่งแวดล้อม หรือ EIA ตลอดจนเงื่อนไขการอนุญาตตามกฎหมายโรงงานและกฎหมายวัตถุอันตราย
เมื่อนำผังโครงการ BWG ที่ได้รับอนุมัติมาเปรียบเทียบกับภาพถ่ายดาวเทียมจาก Google ในปี 2569 พบความแตกต่างของการใช้พื้นที่และส่วนที่ดูเหมือนขยายออกจากขอบเขตเดิม จึงควรตรวจสอบว่าขนาดและรูปแบบการใช้พื้นที่ยังเป็นไปตามที่ได้รับอนุมัติหรือไม่
ขณะที่พื้นที่กันชนโดยรอบ เพ็ญโฉมระบุว่าไม่พบการกำหนดพื้นที่สำหรับโรงงานรีไซเคิลในผังดังกล่าว จึงเสนอให้ตรวจสอบเพิ่มเติมว่าโรงงานรีไซเคิลที่ได้รับอนุญาตในปี 2549 อยู่ภายใต้ผังและเงื่อนไข EIA ที่ได้รับอนุมัติหรือไม่
ระบบรองรับน้ำชะ การจัดการน้ำฝน และพื้นที่กันชนเป็นอีกส่วนที่ต้องตรวจสอบ เนื่องจากโรงงานตั้งอยู่บริเวณเชิงเขา หากเกิดการรั่วไหล น้ำหรือสารปนเปื้อนอาจไหลลงสู่พื้นที่ต่ำกว่าได้ จึงต้องพิจารณาว่ามาตรการป้องกันยังคงครบถ้วนตามที่กำหนดไว้หรือไม่
แม้มีคำสั่งปิดกิจการบางส่วนเป็นการชั่วคราวในเดือนกรกฎาคม แต่เพ็ญโฉมเห็นว่าครอบคลุมเพียงจุดเดียวเมื่อเทียบกับพื้นที่โครงการทั้งหมด การตรวจสอบจึงไม่ควรหยุดอยู่เฉพาะจุดที่ถูกสั่งปิด แต่ต้องพิจารณาการดำเนินงานทั้งโครงการ
“ลายนิ้วมือทางเคมี” จากน้ำผิวดินถึงบ่อลึก 111 เมตร
มนัสวี เฮงสุวรรณ นักธรณีวิทยาชำนาญการพิเศษ กรมทรัพยากรน้ำบาดาล อธิบายว่า การตรวจสอบแบ่งเป็นน้ำผิวดินและน้ำใต้ดิน โดยใช้คุณลักษณะทางเคมีของน้ำ หรือ “ลายนิ้วมือทางเคมี” เป็นข้อมูลประกอบการติดตามแหล่งกำเนิดสารปนเปื้อน
ผลตรวจน้ำผิวดินที่นำเสนอเมื่อวันที่ 15 กรกฎาคม พบค่า TOC, TDS และ COD สูง ขณะที่สัดส่วน BOD ต่อ COD ค่อนข้างต่ำ นอกจากนี้ยังพบคอลลอยด์ในระดับสูง รวมถึง VOCs และฟีนอล โดยค่าที่สูงมักกระจุกตัวบริเวณต้นคลองหนองน้ำเขียว
ในส่วนของน้ำใต้ดิน กรมทรัพยากรน้ำบาดาลเก็บตัวอย่างช่วงต้นเดือนมิถุนายนจำนวน 34 ตัวอย่าง ครอบคลุม 4 ตำบลในพื้นที่ประสบปัญหา จากบ่อที่มีความลึกประมาณ 73–220 เมตร ซึ่งเป็นชั้นน้ำบาดาลในหินแข็ง การตรวจสอบส่วนนี้มีความสำคัญต่อประชาชน เพราะหลายพื้นที่ยังพึ่งพาระบบประปาบาดาล เนื่องจากประปาภูมิภาคเข้าไม่ถึง
ผลตรวจพบว่าน้ำบาดาลส่วนใหญ่มีคุณภาพดีและอยู่ในเกณฑ์มาตรฐานสำหรับการบริโภค แม้บางจุดจะมีเหล็ก แมงกานีส ความขุ่น หรือความกระด้างสูงกว่าเกณฑ์เล็กน้อย ซึ่ง”มนัสวี”อธิบายว่าเป็นลักษณะที่พบได้ในชั้นหินภูเขาไฟของพื้นที่ ส่วนสารหนูและตะกั่วที่ประชาชนกังวล ผลตรวจส่วนใหญ่ยังอยู่ในเกณฑ์มาตรฐาน
อย่างไรก็ตาม มีข้อสังเกตสำคัญจากบ่อน้ำบาดาลภายในบริษัทเบตเตอร์ เวิลด์ กรีน ซึ่งได้รับอนุญาตอย่างถูกต้องและมีความลึกประมาณ 111 เมตร โดยตรวจพบสารอินทรีย์ระเหยง่ายหลายชนิด ได้แก่ เบนซีน คาร์บอนเตตระคลอไรด์ และ 1,2-ไดคลอโรอีเทน
มนัสวีระบุว่า แม้ความเข้มข้นของสารเหล่านี้ยังไม่เกินมาตรฐาน แต่การพบ VOCs ในน้ำใต้ดินที่ความลึกมากกว่า 100 เมตรถือเป็นสัญญาณผิดปกติที่ต้องตรวจสอบต่อ โดยเฉพาะข้อมูลจากบ่อสังเกตการณ์ภายในบริษัทและน้ำเสียจากการประกอบกิจการ เพื่อพิจารณาความเชื่อมโยงกับสิ่งที่พบในน้ำใต้ดิน
ข้อมูลส่วนที่ขาดอยู่หลังประตูสถานประกอบการ
การติดตามลายนิ้วมือทางเคมีทำให้การเสวนาเปรียบความคืบหน้าของข้อมูลภายนอกสถานประกอบการไว้ที่ราว 95% แต่ข้อมูลส่วนที่เหลือยังต้องอาศัยรายละเอียดคุณภาพน้ำเสีย จุดระบายน้ำ และชนิดของสารที่ตรวจพบภายในพื้นที่ เพื่อเชื่อมโยงแหล่งกำเนิดให้ชัดเจน
มนัสวีระบุว่า ข้อมูลจากกรมโรงงานอุตสาหกรรมและสำนักงานอุตสาหกรรมจังหวัดสระบุรีชี้ว่ามีสถานประกอบการ 2 แห่งที่ควรตรวจสอบเพิ่มเติม ได้แก่ TNC Recycle และเบตเตอร์ เวิลด์ กรีน กรมทรัพยากรน้ำบาดาลจึงทำหนังสือขอเข้าตรวจสอบทั้งสองแห่ง
TNC Recycle ให้ความร่วมมือ และกรมเข้าพื้นที่เมื่อวันที่ 21 สิงหาคม เมื่อเปรียบเทียบกับภาพถ่ายทางอากาศวันที่ 31 พฤษภาคม พบว่าสภาพพื้นที่เปลี่ยนแปลงไปมาก กองขยะและวัสดุถูกนำออกไปแล้ว และในวันที่เข้าตรวจไม่พบการระบายน้ำเสียออกนอกพื้นที่
สำหรับเบตเตอร์ เวิลด์ กรีน มนัสวีระบุว่า บริษัทยังไม่ได้ให้ความยินยอมในการเข้าพื้นที่ กรมจึงส่งหนังสือถึงกรมโรงงานอุตสาหกรรมและสำนักงานอุตสาหกรรมจังหวัดสระบุรีตั้งแต่วันที่ 31 สิงหาคม เพื่อขอให้หน่วยงานกำกับดูแลโดยตรงช่วยอำนวยความสะดวก แต่ ณ เวลาที่นำเสนอข้อมูล ยังไม่ได้รับคำตอบเป็นลายลักษณ์อักษรเกี่ยวกับแนวทางเข้าตรวจสอบ
หนังสือดังกล่าวยังระบุข้อเสนอให้ตรวจคุณภาพน้ำเสียทุกจุดตามพารามิเตอร์ที่เกี่ยวข้อง เพื่อนำผลมาเปรียบเทียบกับลายนิ้วมือทางเคมีในแหล่งน้ำ หากกรมโรงงานอุตสาหกรรมไม่สามารถตรวจ VOCs ได้ กรมทรัพยากรน้ำบาดาลพร้อมสนับสนุนการตรวจวิเคราะห์โดยไม่มีค่าใช้จ่ายเพิ่มเติม
มนัสวีอธิบายว่า การเก็บตัวอย่าง VOCs ต้องดำเนินการอย่างรวดเร็วและรักษาตัวอย่างอย่างเหมาะสม เพราะสารระเหยง่ายอาจสูญเสียไประหว่างการจัดเก็บ จึงต้องเก็บรักษาในความเย็นและส่งห้องปฏิบัติการโดยเร็วที่สุด
ก่อนจะมีทางออก ต้องมีทางเข้าตรวจโรงงานก่อน
มนัสวี เชื่อว่า ปัญหาน้ำเสียสระบุรียังมีทางออก เพราะมีทั้งเครื่องมือ เทคโนโลยี และบุคลากรที่เชี่ยวชาญในการตรวจสอบสิ่งแวดล้อม สิ่งที่ยังขาดคือโอกาสเข้าถึงพื้นที่และข้อมูลให้ครบทุกองค์ประกอบ
ผลตรวจในลำน้ำ ตะกอนดิน และน้ำบาดาลช่วยระบุจุดผิดปกติและประเด็นที่ต้องติดตามได้มากขึ้น แต่ยังไม่อาจทดแทนการตรวจสอบภายในสถานประกอบการ การเปิดให้เก็บข้อมูลอย่างรอบด้านจึงเป็นทั้งเงื่อนไขของการพิสูจน์แหล่งกำเนิดมลพิษและการให้ความเป็นธรรมแก่ผู้เกี่ยวข้อง
ทางออกของน้ำดำสระบุรีจึงต้องเริ่มจากการหาทางเข้าไปตรวจสอบคุณภาพในโรงงานให้ได้ก่อน เพื่อให้ข้อสงสัยได้รับการพิสูจน์ ผู้ก่อมลพิษที่แท้จริงได้รับการระบุ และการฟื้นฟูลำน้ำเดินหน้าได้บนฐานข้อมูลที่ครบถ้วน
อ่านบทความที่เกี่ยวข้อง




