นัยยะคือตัดอะไรได้ก็ขอให้ตัดออก จนความคิดเหล่านี้กลายเป็นหลักตรรกะเดียวที่สังคมต้องเอาหลังพิง ซึ่งหลักนี้คือหลักประสิทธิภาพนั่นเอง (Elston, 2024)
ในวันที่เราถูกคาดหวังให้เป็นมด: ถอดชิ้นส่วนแนวคิดประสิทธิภาพ
ถามว่า มุ่งประสิทธิภาพก็น่าจะถูกแล้ว จะมีปัญหาอะไร ไม่ว่าใครก็ต้องคาดว่าสิ่งที่ได้มาต้องมากกว่าสิ่งที่เสียไป จึงจะทำ ทุกคนย่อมคิดว่าถ้าลงไปพันได้ร้อยจะทำไปทำไม ระบบงบประมาณที่กำกับโดยประสิทธิภาพจึงให้คำมั่นสัญญาเรื่องความสมเหตุสมผลได้ดี และสร้างความหวังในเรื่องของการจัดการกับสิ่งที่ไม่ถูกที่ถูกทางให้เข้ามาอยู่ในร่องในรอยได้มากขึ้น (Pollitt and Bouckaert, 2017)
นอกจากนั้น แนวคิดประสิทธิภาพยังเชื่อว่าจะคุมการทุจริตคอร์รัปชันได้ดี เพราะประสิทธิภาพมาพร้อมกับคำถามเรื่องความโปร่งใสตรวจสอบได้ โดยความสำเร็จเป็นภาพสะท้อนของความเชื่อมโยงระหว่างปัจจัยนำเข้า กระบวนการ และผลผลิต
ทั้งหมดนี้ เราทุกคนจึงถูกคาดหวังให้เป็นเสมือนมด ที่เดินเรียงกันเป็นแถว ช่วยกันลำเลียงอาหารอย่างแข็งขันและเป็นระบบระเบียบเรียบร้อย เพื่อผลิตภาพสูงสุดและการใช้ทรัพยากรที่มีอย่างจำกัดได้อย่างสมเหตุสมผลที่สุด บนฐานของการสอดประสานความร่วมมือ ความสอดคล้อง และสมัครสมานสามัคคี ไม่เช่นนั้น ทรัพยากรก็จะถูกใช้อย่างสูญเปล่า และร่อยหรอลงไปในที่สุด
มดที่ต้องมีสัญชาตญาณเสือชีตาห์
ความน่ากลัวของระบบประสิทธิภาพคือ การที่มดอย่างเราต้องมีความคล่องตัวและรวดเร็วทันใจด้วย เราถูกมองเป็นทรัพยากรแบบหนึ่งเช่นเดียวกันที่ต้องถูกใช้อย่างคุ้มค่า การทำได้น้อยลงหรือช้าลงกลายเป็นจุดอ่อนที่ต้องอุด เช่น การหาคนมาแทน หรือเริ่มมีทรัพยากรแบบอื่นที่เร็วและมีแรงต่อเนื่องกว่าคนมา เราก็ถูกแทนที่ได้อย่างง่ายดายจากสิ่งนั้น ซึ่งตัวอย่างที่ชัดคือ AI ที่เป็นได้ทั้งมดและเสือชีตาห์ในเวลาเดียวกัน
ในสังคมเช่นนี้ ความหมายและคุณค่าทั้งหลายถูกลดทอนเป็นเรื่องคุ้มไม่คุ้ม หลุมความคิดนี้เมื่อตกลงไปทำให้ตัดสินอะไรได้ง่าย ๆ ว่า สิ่งใดเป็นประโยชน์ สิ่งใดไม่เป็น ประสิทธิภาพจึงไปได้ดีกับลัทธิทุนนิยมเสรี เราต้องแข่งขัน ต้องช่วงชิงความได้เปรียบ ต้องพัฒนาสิ่งใหม่ ยกระดับผลิตภาพตลอดเวลา เพราะถ้าอ่อนแอก็ต้องแพ้ไป โดยต้องยอมรับมันในฐานะกติกาหลักของโลก
ไม่มีที่ว่างสำหรับช้าง?
แล้วถ้าไม่มีประสิทธิภาพล่ะ ทั้งใหญ่เทอะทะ ทั้งช้าต้วมเตี้ยมเหมือนช้าง เราจะต้องรอสูญพันธุ์ไปหรือเปล่า ?
คำตอบของแนวคิดประสิทธิภาพเหมือนจะเป็นเช่นนั้น เมื่อใหญ่ หนัก แต่ไม่มีผลิตภาพก็กลายเป็นภาระ เพราะทุกอย่างมันมีต้นทุน เมื่อต้นทุนเลี้ยงช้างสูงกว่าผลที่มันก่อ มันก็กลายเป็นของแพง
อย่างไรก็ตาม ที่อยากชวนฉุกคิดก็คือ ช้างมันใหญ่ ไม่เหมือนมด มันช้า ไม่เร็วและผอมบางเหมือนเสือชีตาห์ แต่มันคอยดูแลปกป้องคุ้มครองฝูงมันโดยเฉพาะตัวที่อ่อนแอกว่า ช้างนับว่าเป็นสัญลักษณ์ของความเป็นหนึ่งเดียว แข็งแรง และเป็นธรรม ซึ่งบรรดามดและเสือชีตาห์ไม่มีเท่า สังคมจึงยังควรต้องมีช้าง ซึ่งแน่นอนว่าช้างต้องปรับตัว แต่ในตัวของเขาเองมีคุณค่าอีกแบบหนึ่งเช่นกันที่สังคมจะละทิ้งไม่ได้ คือ การไม่ได้หวังให้ทุกคนดีดตัวไปข้างหน้าให้ไวที่สุดอย่างเดียว แต่ต้องดูแลคนที่ถูกทิ้งไว้ข้างหลังด้วย
ม้าต้องถูกคุมบังเหียน ?
ระบบที่ออกแบบให้มีประสิทธิภาพกลัวม้าที่สุดเพราะคุมยาก โดยเฉพาะม้าป่า (wild horse) ส่วนหนึ่งที่สำคัญคือประสิทธิภาพคาดหวังการเคลื่อนที่ไปอย่างมีระเบียบแบบแผน แม้จะคิดถึงแผนรับมือความเสี่ยงจากความไม่แน่นอนของสภาพแวดล้อมภายนอก แต่ก็คาดหวังว่าทุกอย่างจะถูกจัดการหรือวางแผนรับมือไว้ได้ (Carlos Bresser-Pereira, 2004)
ม้านับเป็นตัวแทนของเสรีภาพในวิถีประชาธิปไตย คนออกมาเรียกร้องสิทธิเสรีภาพในระบบที่กำลังเพลียกหาประสิทธิภาพจึงมักเป็นผู้ร้าย พวกเขาเพิ่มความเสี่ยงให้ระบบ มีโอกาสขัดขวางระเบียบแบบแผนที่วางไว้ และที่มากกว่านั้นคือมีโอกาสเพิ่มค่าใช้จ่าย
ในมุมนี้ กระทบชิ่งไปถึง การเรียกร้องเรื่องกระจายอำนาจ สื่อสาธารณะ หรือแม้แต่กองทุนสำหรับภาคประชาสังคม (third party) พอคำถามเรื่องประสิทธิภาพเข้ามา พื้นที่ให้ถกเถียงคุณค่าอย่างอื่นก็หายไปหมด
จากท้องถิ่นเป็นโรงเรียนประชาธิปไตย กลายเป็นภาระทางการคลัง ไล่ควบรวมดีกว่า จนระบบตัวแทนฉีกห่างจากคนในพื้นที่ออกไปเรื่อย ๆ (Kuhlmann and Bouckaert, 2016) อย่าว่าแต่ อบต. เลย โรงเรียนยังถูกยุบรวม เพื่อเพิ่มประสิทธิภาพภาครัฐ ทั้ง ๆ ที่เพิ่มความยากลำบากให้ประชาชน
สื่อสาธารณะก็ถูกตัดสินด้วยแว่นตาเรื่องประสิทธิภาพอย่างเดียว คุณค่าของการเป็นพื้นที่อิสระนอกการควบคุมโดยกลไกรัฐถูกกลบด้วยตัวเลขขาดทุนและการบริหารจัดการที่ขาดการตรวจสอบที่เหมาะสม ซึ่งเรื่องเหล่านั้นสำคัญ แต่คุณค่าเรื่องกลไกสังคมประชาธิปไตยก็สำคัญ และไม่ควรถูกแทนที่ได้ง่าย เพราะการจัดการภายในปรับปรุงกันได้ แต่คุณค่าเสียแล้วเสียเลย
เช่นเดียวกับกองทุนสำหรับภาคประชาสังคม แม้จะติดขัดอยู่หลายด้าน แต่ยากจะปฏิเสธความสำคัญในการสร้างพลังทางสังคมตามแนวทางสังคมที่ใหญ่ขึ้น (Big Society) และความจำเป็นของการขยายฐานอาสาสมัครในสังคมประชาธิปไตย (Volunteerism) เราวิพากษ์วิจารณ์ ติเพื่อก่อกันได้ แต่ถ้าเราปิดประตูนี้ไป ภาคสังคมในฐานะแกนกลางของสังคมประชาธิปไตยก็จะฝ่อลงไปเรื่อย ๆ ซึ่งเมื่อรัฐเล็กลง พร้อมไปกับที่สังคมเล็กลง ก็เหลือแต่ทุนที่จะครองประเทศ
ในขณะที่ประสิทธิภาพอาจทำให้เราอยู่รอด เสรีภาพหรือการเป็นม้าป่าที่มีความเป็นอิสระ (autonomy) ไม่ตกอยู่ใต้การควบคุม (independence) และสามารถกำหนดชะตากรรมตนเองได้ (self-determination) มันคือแก่นสารของการดำรงอยู่อย่างมีศักดิ์ศรีของเราทุกคน
นกฮูกถอยหนี หมีและเพนกวินถอยห่าง?
การคิดเรื่องประสิทธิภาพมีลักษณะอีกอย่างหนึ่งคือการให้ความสำคัญของพื้นที่เรียนรู้ เราควรเน้นทดลองเพื่อโอกาสเพิ่มประสิทธิภาพได้ขึ้นไปอีก โดยต้องไม่พลาดบ่อย ด้วยการควบคุมสิ่งต่างๆ ให้ดี เพื่อเพิ่มโอกาสความแม่นยำ
ด้วยเหตุนี้ ระบบที่เน้นประสิทธิภาพจึงต้องขยับไปข้างหน้าตลอด ต้องเหนื่อยขึ้นไปอีก เพื่อให้ดียิ่ง ๆ ขึ้น การอยู่นิ่งคือการถอยหลัง ยิ่งนิ่งก็ยิ่งลงคลอง ราวกับว่าโลกคือสนามวิ่งมาราธอน ใครอยู่นิ่ง ๆ เฉย ๆ เหมือนนกฮูก เท่ากับสวนทางแนวทางประสิทธิภาพ
สิ่งที่ลืมไปก็คือความมั่นคงของมนุษย์ นั่นคือนิ่ง ๆ เฉย ๆ ได้ สะดุดได้ แต่อยู่รอดปลอดภัยได้ แม้แต่ในยามมืดมิด ดังนกฮูกที่แอบอยู่อย่างมั่นคง เปี่ยมด้วยความระแวดระวัง ตื่นรู้ และพร้อมคุ้มครองป้องกันยามภัยมา
การมุ่งประสิทธิภาพเกินไปจึงอาจหลงลืมว่าสังคมต้องการล้ออะไหล่ กล่าวคือ รถอาจจะเร็ว คล่องตัว ประหยัดน้ำมันมากขึ้นถ้าเอาล้ออะไหล่ออก รวมไปถึงแม่แรงที่มีน้ำหนักมาก แต่ถึงจะอย่างไร เพื่อความปลอดภัย เราก็ยังจำเป็นต้องเก็บยางอะไหล่และแม่แรงนั้นไว้ในรถ (Parsons, 2006)
นอกจากนั้น หมีเป็นอีกสิ่งที่ต้องรักษาไว้หรือไม่? แม้จะดูอืดอาด เป็นภัย แต่เขาดูแลสุขภาวะตนเองได้อย่างดี เขารู้จักเก็บสะสมอาหารช่วงจำศีล จนไม่ขาดตกบกพร่องในส่วนของความต้องการพื้นฐาน
กล่าวอีกนัยคือ หมีให้ความสำคัญกับสวัสดิการต่าง ๆ แม่หมียังดูแลลูกหมีเป็นอย่างดี แม้จะไม่สู้เพนกวินที่ดูแลครอบคลุมไปถึงกลุ่มของตนเองอย่างเต็มที่ เหมือนที่รัฐต้องดูแลทุกข์สุขประชาชน อย่างน้อยให้เข้าถึงปัจจัยพื้นฐานในการดำรงชีพ โดยการดูแลคนเปราะบางให้มากเป็นพิเศษ ในฐานะความรับผิดชอบที่พึงมีต่อสังคมของรัฐ
สรุป
ท่ามกลางทิศทางการปฏิรูปภาครัฐต่าง ๆ ที่เกิดขึ้นตอนนี้ คำว่าประสิทธิภาพถูกใช้เป็นแกนกลางจนน่าเป็นห่วง รัฐทำให้สังคมพร้อมจะยอมรับในการยุบนั่นรวมนี่ ด้วยเหตุผลเรื่องประสิทธิภาพ ตั้งแต่สื่อสาธารณะ กองทุนสำหรับภาคประชาสังคม ไปจนถึง อบต. และโรงเรียน
สิ่งที่อยากชวนคิดที่มากขึ้นคือ เราจะมีแต่มดที่มีหัวใจเป็นเสือชีตาห์หรืออย่างไร? ในวันที่มีวิกฤติมากมายอยู่ตรงหน้า เราจะเลือกมองเห็นแค่เรื่องวิกฤติประสิทธิภาพอย่างนั้นหรือ? ในขณะที่วิกฤตไม่แพ้กันคือ วิกฤติการดูแลสังคม (Social care crisis) ความถดถอยของประชาธิปไตย (Democratic backsliding) ความเหลื่อมล้ำและไม่เป็นธรรมทางสังคมและสิ่งแวดล้อม (Social and environmental injustice) (Haggard and Kaufman, 2021; Hill, 2025; Humphries, 2022) ซึ่งวิกฤติเหล่านี้ล้วนมีต้นทุนเงียบ (quiet costs) ของตนเองถ้าถูกมองข้าม (Elston, 2024)
นอกจากอ้างประสิทธิภาพ ควรเหลือพื้นที่ให้พูดถึงคุณค่าอื่นมากกว่านี้ เพราะประเทศไม่ใช่ธุรกิจ ปฏิรูปทั้งทีก็ขอให้ตอบเรื่องอื่นได้ด้วย อย่างเรื่องสิทธิและสวัสดิการประชาชนที่ดีขึ้น ความเป็นธรรมที่มากขึ้น การคุ้มครองทางสังคมที่ครอบคลุม หรือแม้แต่เสรีภาพที่กว้างขวางกว่านี้
เราจะมีแค่มดที่มีหัวใจเป็นเสือชีตาห์ไม่ได้ เราต้องการทั้งช้าง ม้า นกฮูก หมี เพนกวิน และอื่น ๆ ที่ยังไม่ได้กล่าวถึงในที่นี้
อ้างอิง
- Carlos Bresser-Pereira, L. (2004). Democracy and Public Management Reform: Building the Republican State. Oxford: Oxford University Press.
- Elston, T. (2024). Understanding and Improving Public Management Reforms. Bristol: Policy Press.
- Haggard, S. and Kaufman, R. (2021). Backsliding: Democratic Regress in the Contemporary World. Cambridge: Cambridge University Press.
- Hill, P. (2025). Environmental Justice: A Very Short Introduction. Oxford: Oxford University Press.
- Humphries, R. (2022). Ending the Social Care Crisis: A New Road to Reform. Bristol: Policy Press.
- Kuhlmann, S. and Bouckaert, G. (2016). Local Public Sector Reforms in Times of Crisis: National Trajectories and International Comparisons. London: Palgrave Macmillan.
- Parsons, W. (2006). Innovation in the public sector: spare tyres and fourth plinths. The Public Sector Innovation Journal, 11(2): 1-10.
- Pollitt, C. and Bouckaert, G. (2017). Public Management Reform: A Comparative Analysis Into The Age of Austerity. 4th. Edition. Oxford: Oxford University Press.





